Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie zmniejszania zagrożeń zdrowia publicznego stwarzanych przez środki zastępcze w 2016 r.

Wprowadzenie

Państwowa Inspekcja Sanitarna zgodnie z art. 4 ust.1 pkt 9a ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej z dnia 14 marca 1985 roku o (Dz. U. z 2017 r. poz.1261) egzekwuje przestrzeganie przepisów dotyczących zakazu wytwarzania, przywozu i wprowadzania do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych w rozumieniu ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2017 r. poz. 783 i 1458) łącząc profesjonalny system nadzoru w obszarze tzw. „dopalaczy” z działaniami edukacyjnymi, profilaktycznymi i szeroko rozumianą promocją zdrowia.

Państwowa Inspekcja Sanitarna realizuje zadania określone w Narodowym Programie Zdrowia na rzecz ograniczania stosowania środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych (NSP) na podstawie ustawy z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym (Dz. U. poz. 1916 z 2016 r. poz. 2003).

Zakaz wytwarzania i wprowadzania do obrotu środków zastępczych obowiązuje od dnia 27 listopada 2010 r., natomiast od 1 lipca 2015 r. zakazem tym objęte zostały środki zastępcze i nowe substancje psychoaktywne, jak również przywóz ich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Kwestia odpowiedzialności związanej z naruszaniem prawa w obszarze nowych narkotyków, które wymykają się klasycznym definicjom środków odurzających i substancji psychotropowych, została umiejscowiona na dwóch poziomach: administracyjnym, co daje instrumenty zwalczania podaży bez stosowania represji karnej wobec ich użytkowników oraz karnym w przypadku stwarzania zagrożenia życia lub zdrowia wielu osób.

Tzw. „dopalacze” są produktami o nieznanym składzie chemicznym. Skład chemiczny zakwestionowanego produktu, a zatem identyfikacja środka zastępczego, następuje w wyniku działania organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Narodowy Instytut Leków na stronie www informuje: „dopalacze” zawierają mieszanki różnych substancji, które mogą potęgować swoje działanie. Ich łączny efekt farmakologiczny i toksykologiczny może poważnie zagrażać zdrowiu i życiu użytkowników, a nietypowe objawy zatrucia dodatkowo utrudniają leczenie. Osoby kupujące takie produkty nigdy nie mogą mieć pewności, jaki jest ich skład oraz zawartość – stąd dawka, intensywność wywołanych efektów, a także toksyczność jest trudna do oceny przed zastosowaniem.

Tzw. „dopalacze” wywierają toksyczne działania nie tylko na ośrodkowy układ nerwowy, ale również na układ sercowo-naczyniowy, przewód pokarmowy, nerki i mięśnie szkieletowe, mogą wywołać ciężkie zaburzenia psychiczne i neurologiczne.

Z kolei dr hab. Maria Kała z Instytutu Ekspertyz Sądowych podkreśla, że najistotniejsze problemy, jakie stwarzają nowe narkotyki można podsumować jako: nomenklaturowe, prawne, zdrowotne, analityczne, a niebezpieczeństwa związane z ich różnorodnym rynkiem to: zmienność nazw handlowych; dynamiczna eskalacja wytwarzania; niejednorodność, zmienność, zróżnicowanie i złożoność składu. Zagrożenia rozstroju zdrowia, a niejednokrotnie utraty życia nasilają się wobec nieznajomości ich toksyczności, ich działania na organizm człowieka, czasu wystąpienia tego działania i dawek działających, co ułatwia przedawkowanie, sprzyja eksperymentowaniu z używaniem i prowadzi do wyniszczania organizmu. Substancje te zagrażają nie tylko konsumentom, ale i bezpieczeństwu publicznemu.

Nowe przepisy

Główny Inspektor Sanitarny, w związku z upoważnieniem Ministra Zdrowia z dnia 16 czerwca 2015 r. do procedowania projektu rozporządzenia wydanego na podstawie art. 44b ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, spowodował opracowanie i wydanie nowego rozporządzenia Ministra Zdrowia dnia 24 sierpnia 2016 r. w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych (Dz. U. poz. 1393), którym objętych zostało szesnaście substancji. Przepis ten zastąpił rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych (Dz. U. poz. 2017).

Wykaz substancji zawarty w rozporządzeniu obejmuje substancje po uprzednim przeprowadzeniu oceny ich właściwości fizyko-chemicznych, potencjału uzależniającego, toksyczności i mogących wyniknąć zagrożeń dla życia lub zdrowia ludzi oraz powodowania szkód społecznych. Identyfikacja nowych substancji psychoaktywnych ma znaczenie w aspekcie przyspieszenia wprowadzania tych substancji do wykazów środków odurzających lub substancji psychotropowych oraz stanowi ważną informację dotyczącą terapii, profilaktyki. Wykaz substancji zawarty w rozporządzeniu m.in. umożliwia organowi nadzoru, jakim jest Państwowy Inspektor Sanitarny, wydanie stosownej decyzji bez konieczności udowadniania, że stwierdzona w produkcie substancja psychoaktywna ma groźne dla człowieka działanie. Zidentyfikowane w kwestionowanych produktach, tzw. „dopalaczach”, środki zastępcze są wskazywane do rozpatrzenia przez utworzony przy Ministrze Zdrowia – Zespół do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych, któremu przewodniczy Główny Inspektor Sanitarny. Zespół został powołany na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i pracuje w oparciu o zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 października 2015 r. w sprawie regulaminu organizacyjnego Zespołu do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych (Dz. Urz. MZ z dnia 14 października 2015 r., poz. 58). W 2016 r. skład Zespołu został rozszerzony o nowych ekspertów. W 2016 r. spotkania Zespołu odbyły się w dniach: 18 lutego, 2 września oraz 20 grudnia. Minister Zdrowia podjęte przez Zespół uchwały zawierające oceny i rekomendacje podaje do publicznej wiadomości, za pośrednictwem swojej strony podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej.

W 2016 r. wydane zostało również rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie postępowania ze środkami odurzającymi, substancjami psychotropowymi, ich preparatami, prekursorami kategorii 1, środkami zastępczymi lub nowymi substancjami psychoaktywnymi w przypadku prowadzenia badań lub szkoleń (Dz. U. 2016 poz. 845), w którym określono m.in. sposób i tryb nabywania lub wchodzenia w posiadanie, ewidencjonowania, przechowywania oraz stosowania środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych w celu przeprowadzania badań naukowych nad problematyką narkomanii, badań w celu identyfikacji i potwierdzenia popełnienia przestępstwa lub naruszenia zakazu ich wytwarzania, przywozu i wprowadzania do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub w celu przeprowadzania szkoleń osób realizujących zadania związane z przeciwdziałaniem narkomanii. W rozporządzeniu tym określono także sposób i tryb przekazywania zgłoszeń badań do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego albo państwowego inspektora sanitarnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – właściwego ze względu na siedzibę jednostki naukowej lub podmiotu przeprowadzającego badania przed ich rozpoczęciem. w 2016 r. do państwowych wojewódzkich inspektorów sanitarnych wpłynęło siedem zgłoszeń.

W 2016 r. zostało wydane także rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 2016 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016 – 2020 (Dz. U. poz. 1492), w którym określono zadania na rzecz ograniczania stosowania m.in. środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych (NSP) takie jak: prowadzenie portalu edukacyjnego – internetowej bazy informacji o NSP i środkach zastępczych oraz wydanych decyzjach administracyjnych; ukierunkowanie sposobu prowadzenia polityki na rzecz ograniczania popytu i podaży NSP oraz środków zastępczych; specjalistyczne szkolenia z zakresu ograniczania ich obrotu i dostępności. Wsparcie realizacji NPZ przez opracowanie planów działania lub wytycznych ograniczania podaży i popytu, prowadzenie działań edukacyjnych i szkoleniowych dotyczących strategii rozwiązywania problemów wynikających z używania środków zastępczych i NSP. Monitorowanie sytuacji epidemiologicznej, prowadzenie systemu wczesnego ostrzegania (SWO) o NSP we współpracy z Europejskim Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA), prowadzenie bazy danych o zatruciach oraz podejrzeniach o zatruciach.

Sytuacja epidemiologiczna

Jednym z ważnych zadań w obszarze nowych narkotyków realizowanych przez Państwową Inspekcję Sanitarną, w tym Główny Inspektorat Sanitarny, jest monitorowanie sytuacji epidemiologicznej w zakresie zatruć i podejrzeń zatruć nowymi narkotykami, zwanych potocznie „dopalaczami”. Na podstawie zagregowanych meldunków z Wojewódzkich Stacji Sanitarno-Epidemiologicznych, przesyłanych do Głównego Inspektoratu Sanitarnego w trybie tygodniowym lub dwutygodniowym, Główny Inspektor Sanitarny współpracuje z Krajowym Konsultantem w dziedzinie Toksykologii Klinicznej – Ośrodkiem Kontroli Zatruć (OKZ) w Warszawie, jak również na bieżąco informuje Ministra Zdrowia o sytuacji epidemiologicznej.

Z danych Krajowego Konsultanta ds. Toksykologii Klinicznej wynika, że w 2016 r. stwierdzono 4 346 podejrzeń zatruć środkami zastępczymi, w tym prawdopodobnie 3 zgony. Jest to znaczny spadek w stosunku do roku 2015. Najwięcej przypadków zatruć wystąpiło na terenie województw łódzkiego (1440), śląskiego (979), wielkopolskiego (317), pomorskiego (261). Największy ich spadek odnotowano w województwach: opolskim, podkarpackim, podlaskim i zachodniopomorskim. Częstotliwość zatruć dla całej Polski w 2016 r. wyniosła 11,19 na 100 tys. mieszkańców. Należy jednak zwrócić szczególną uwagę na sytuację w województwie łódzkim gdzie ten współczynnik został przekroczony pięciokrotnie oraz dwukrotnie w województwie śląskim.

Wykres 42. Przypadki podejrzeń zatruć środkami zastępczymi w 2016 r. w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców

Źródło: dane Krajowego Konsultanta w dziedzinie Toksykologii Klinicznej

Wykres 43. Przypadki podejrzeń zatruć środkami zastępczymi w 2015 r. w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców

Źródło: dane Krajowego Konsultanta w dziedzinie Toksykologii Klinicznej

Wzrost liczby zatruć w 2015 r. miał związek ze zmianą przepisów ustawy, które weszły w życie z dniem 1 lipca 2015 r. Zwiększenie aktywności podmiotów wprowadzających na rynek tzw. „dopalacze” w 2015 r. (wzrost podaży i promocji) było spowodowane chęcią pozbycia się zapasów ze względu na mającą się dokonać nowelizację ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, wprowadzającą 114 substancji do wykazów substancji psychotropowych i środków odurzających.

W 2016 r. w związku z koniecznością dalszego ograniczania wzrostu liczby zatruć kontynuowano współpracę z Policją i ze Służbą Celną, prowadzono wspólne kontrole i wywieranie presji społecznej oraz medialnej na ponawianą sprzedaż tzw. „dopalaczy”. W przypadku zgonów mogących mieć związek z użyciem środków zastępczych korzystano także z informacji o wynikach badań toksykologiczno-sądowych, otrzymywanych z prokuratur.

Relatywnie dobra sytuacja utrzymywała się przez dwa lata (2011 – 2012), później (od lutego 2013 r.) następuje stopniowy, stały wzrost liczby zatruć. Przy czym, nie wzrasta liczba stacjonarnych punktów sprzedaży. Świadczy to o zmianie kanałów dystrybucji tzw. „dopalaczy” na różne formy sprzedaży bezpośredniej i sprzedaż przez Internet.

Podjęta w 2010 r. przez służby państwa interwencja była bardzo skuteczna. Sklepy zamknięto, liczba zatruć gwałtownie spadła. Można tylko prognozować, że gdyby nie było interwencji, sytuacja mogła się równie dynamicznie pogarszać i wyglądałaby gorzej niż np. w Irlandii (Flash Eurobarometr 330/2011 oraz 401/2014).

Wzrost liczby zgłoszonych przypadków może być spowodowany również faktem zwiększenia „używalności” tych substancji w związku ze zwiększającą się każdego roku obecnością na rynku nowych, zidentyfikowanych i jeszcze niezidentyfikowanych środków psychoaktywnych. W okresie ostatnich dwóch lat odnotowano dynamiczną zmianę na rynkach europejskich dotyczącą nowych narkotyków – tygodniowo pojawiały się 2 substancje. Rynek niedozwolonych środków odurzających pozostaje najbardziej dynamicznym rynkiem przestępczym, na którym najnowszą tendencją jest rozprzestrzenianie się nowych narkotyków.

Nowe narkotyki wykazują znacznie silniejsze działanie na organizm (działanie psychotyczne i somatyczne), co może być również przyczyną zwiększania się liczby interwencji medycznych, a także liczby zgonów mogących mieć związek z użyciem środka zastępczego.

Podkreślenia wymaga, że rozpoznanie zatrucia w większości przypadków opiera się na objawach i ewentualnie uzyskanej podczas wywiadu z pacjentem informacji o nazwie produktu tzw. „dopalaczowego" lub nazwie substancji psychoaktywnej. W tej sytuacji podczas ministerialnej konferencji przeprowadzonej przez Głównego Inspektora Sanitarnego w dniach 6 – 7 grudnia, szczególną uwagę zwrócono na potrzebę rozpoznawania przez podmioty lecznicze zatrucia (podejrzenia zatrucia) poprzez wykonywanie diagnostyki analitycznej w płynach biologicznych a jednocześnie brak środków na ten cel.

Zagadnienia dotyczące skutków zdrowotnych działania nowych narkotyków, diagnostyki zatruć nowymi narkotykami, problemu zatruć z punktu widzenia ratownictwa medycznego zostały przedstawione podczas konferencji Głównego Inspektora Sanitarnego na temat „Dopalacze – dlaczego są tak niebezpieczne”, które odbyły się w 2016 r. w okresie październik – listopad w każdym województwie. w konferencjach tych uczestniczyli m.in. przedstawiciele podmiotów leczniczych, lekarze specjaliści, praktykujący w zakresie leczenia ostrych zatruć tzw. „dopalaczami”, przedstawiciele środowisk naukowych, studenci medycyny.

Ograniczenie obrotu i dostępności środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych

Egzekwowanie zakazu wytwarzania i wprowadzania do obrotu środków zastępczych

W 2016 r. przeprowadzono ogółem 893 kontrole, wydano 393 decyzje o czasowym wycofaniu produktów z obrotu. Zabezpieczono łącznie 38 626 szt. produktów. Oddano 101 spraw do organów ścigania.

Wykres 44. Liczba decyzji o wycofaniu tzw. „dopalaczy” z obrotu w poszczególnych województwach

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 45. Liczba zabezpieczonych opakowań produktów w 2016 r. w porównaniu do 2015 r. w poszczególnych województwach

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 46. Liczba pobranych próbek w 2016 r. w porównaniu do 2015 r. w poszczególnych województwach

Źródło: opracowanie własne (GIS)

W 2016 r. do badań laboratoryjnych pobrano 1 222 próbek, na które wydatkowano 389 274,49 zł , natomiast w 2015 r. pobrano 2 590 próbek. Wzrost liczby pobranych próbek w 2016 r. w stosunku do 2015 r. nastąpił wyłącznie w województwie dolnośląskim.

Na podstawie 340 decyzji państwowi inspektorzy sanitarni, ze względu na wytwarzanie lub wprowadzanie do obrotu środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych, wymierzyli kary pieniężne w łącznej wysokości 14 162 100 zł, z których wyegzekwowano 317 869,49 zł. Windykację pozostałej należności skierowano do organów skarbowych.

Środki zastępcze zidentyfikowane w 2016 r. w produktach zabezpieczonych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej

Substancje psychoaktywne zidentyfikowane w próbkach produktów zatrzymanych i wycofanych z obrotu przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej należały do następujących grup: syntetycznych kannabinoidów, katynonów, tryptamin i innych. Środki zastępcze występowały w różnej postaci, np. suszu roślinnego, proszku oraz kapsułek. Informacje dotyczące zidentyfikowanych substancji przekazywano w ramach systemu wczesnego ostrzegania (SWO), poprzez CINN KBPN do EMCDDA.

Wykres 47. Porównanie wysokości kar pieniężnych nałożonych w poszczególnych województwach w 2016 r. w stosunku do 2015 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Tabela 30. Wykaz najczęściej wykrywanych substancji psychoaktywnych w badaniach przeprowadzonych w 2016 r.

Substancja AB-CHMINACA 4-CMC 4-metylo-N,N-DMC 4-EEC MDMB-CHMICA
Rodzina nowych substancji psychoaktywnych Kannabinoid Katynon Katynon Katynon Kannabinoid
Nazwa IPUAC N-{(1S)-1-(aminocarbonyl)-2-methylpropyl]-1-(cyclohexylmethyl)-1H-indazole-3-carboxamide 1-(4-chlorophenyl)-2-(methylamin)-1-propanone 2-(dimethylamin)-1-(4-methylphenyl)-1-propanone 2-(ethylamin)-1-(4-ethylophenyl)propan-1-one methyl 2-{[1-(cyclohexylmethyl)-1H-indole-3-carbonyl]amino}-3-3-dimethylbutanoate
Wzór strukturalny
Postać fizykochemiczna Zasuszona i rozdrobniona substancja roślinna koloru zielonego Proszek koloru białego, tabletka lub kapsułka Krystaliczna substancja koloru białego Biały proszek Susz roślinny koloru zielonego

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Działania profilaktyczne, informacyjne i edukacyjne

Działania kontrolne, nadzorcze są jedynie częścią polityki antynarkotykowej. Drugim ważnym jej aspektem jest promocja zdrowia oraz profilaktyka. Państwowa Inspekcja Sanitarna w skali całego kraju prowadzi setki działań w obszarze zdrowia publicznego, w tym profilaktyki narkomanii. Na poziomie centralnym Główny Inspektorat Sanitarny również realizuje część polityki „antydopalaczowej” poprzez np. opracowywanie materiałów szkoleniowych i edukacyjnych, organizowanie szkoleń dla pracowników na poziomie wojewódzkim jak również przeprowadzanie szkoleń dla innych służb (np. służby więziennej). Departament Nadzoru nad Środkami Zastępczymi, jak również stacje sanitarno-epidemiologiczne opracowały, przygotowały i dystrybuowały materiały związane z profilaktyką, m.in. ulotki, plakaty jak również przeprowadzono szereg kampanii w mediach oraz podczas różnego typu zgromadzeń publicznych. Na poziomie lokalnym były to wszelkiego rodzaju inicjatywy prowadzone wspólnie z samorządami i innymi służbami, skierowane głównie do młodzieży, kolportaż materiałów edukacyjnych, organizacja szkoleń i konferencji, uczestnictwo w imprezach masowych. W ramach tych działań odbyły się m.in. prelekcje w szkołach, w których uczestniczyli nie tylko uczniowie, ale również nauczyciele i rodzice, w sumie kilkaset tysięcy osób. Wśród działań należy wymienić np. kampanię ˝Stop dopalaczom˝ z użyciem mobilnych punktów edukacyjnych, m.in. na Przystanku Woodstock, informacje o charakterze edukacyjno-informacyjnym umieszczane na stronach internetowych, wywiady tematyczne dla lokalnych mediów, konferencje, szkolenia, narady, warsztaty, festyny, spektakle organizowane we współpracy z Policją, strażą miejską, Służbą Celną, Strażą Graniczną, kuratoriami oświaty, starostwami powiatowymi, organizacjami pozarządowymi. Prowadzone były także kampanie m.in. podczas dożynek, konferencji naukowych, festiwali muzycznych. Działania profilaktyczne skierowano szczególnie do potencjalnych nabywców środków zastępczych (tj. głównie do młodzieży), a także do rodziców, nauczycieli czy przedstawicieli władz samorządowych. Na rzecz ograniczania stosowania środków zastępczych i NSP poprzez działania informacyjne i edukacyjne Główny Inspektor Sanitarny, uznając, że tzw. „dopalacze” stanowią zagrożenie zdrowia publicznego, prowadził prace w celu dalszego ograniczania zjawiska, m.in. spowodował, że w IV kwartale 2016 r. został opracowany poradnik dla pracowników Państwowej Inspekcji Sanitarnej pt. „Nowe narkotyki w Polsce – tendencje, zagrożenia, procedury postępowania”. W celu diagnozy problemu przygotował i przeprowadził w 2016 r. badanie „Młodzież a dopalacze – postawy i zachowania”. Badanie to wykazało m.in., iż najczęściej kontakt z dopalaczami deklarowali uczniowie z województw: lubelskiego, mazowieckiego oraz pomorskiego oraz że najczęściej po dopalacze sięgali chłopcy.

W 2016 r. Główny Inspektorat Sanitarny przeprowadził konkurs plastyczny na plakat „Stop dopalaczom”, mający na celu popularyzację zasad zdrowego trybu życia tzn. wolnego od nałogów, zwrócenie uwagi na problem dopalaczy i wynikających z nich konsekwencji zdrowotnych i prawnych, wykorzystanie swoich mocnych stron do zwiększenia kreatywności, wzbudzanie odpowiedzialności za zdrowie własne i innych, kształtowanie pozytywnych wzorców, aktywizację środowiska szkolnego w rozwijaniu bezpieczeństwa w swojej okolicy, budowanie poczucia własnej wartości i umożliwienie prezentacji uzdolnień na szerokim forum. Swoje prace przesłało aż 3 747 uczniów z 982 szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych.

Uroczyste wręczenie nagród laureatom dokonał Główny Inspektor Sanitarny w dniu 21 czerwca. Nagrodzone prace wykorzystano w materiałach profilaktyczno-edukacyjnych oraz w udostępniono w formie wystaw.

Na przełomie października i listopada 2016 r. Główny Inspektor Sanitarny przeprowadził konferencje edukacyjne w każdym województwie na temat „Dopalacze – dlaczego są tak niebezpieczne”, w których przedstawiono zagadnienia w zakresie nowych narkotyków – problem globalny XXI wieku – aspekty prawne, edukacja o zagrożeniach wynikających z użycia nowych narkotyków, skutki zdrowotne działania nowych narkotyków, diagnostyka zatruć nowymi narkotykami, toksykologia nowych narkotyków oraz w podsumowaniu konferencji odniesiono się do edukacji podstawowego elementu strategii zwalczania zagrożeń stwarzanych przez nowe narkotyki.

Udział w konferencji wzięli m.in.: Wojewoda, Kurator Oświaty, Reaktor Uniwersytetu Medycznego, Komendant Wojewódzki Policji, Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Toksykologii Klinicznej i inni eksperci.

W konferencjach uczestniczyli przedstawiciele podmiotów leczniczych, m.in. lekarze¬ specjaliści – praktykujący w zakresie leczenia ostrych zatruć tzw. „dopalaczami”, przedstawiciele środowisk naukowych, Służby Celnej, władz oświatowych – kuratoriów oświaty, przedstawiciele samorządów terytorialnych, dyrektorzy szkół i nauczyciele, państwowi powiatowi i graniczni inspektorzy sanitarni i wskazani pracownicy stacji sanitarno-epidemiologicznych. Na konferencjach tych poruszano następujące zagadnienia: zwalczanie zagrożeń stwarzanych przez nowe narkotyki w działaniach Państwowej Inspekcji Sanitarnej, edukacja w zakresie zagrożeń wynikających z użycia nowych narkotyków w aspekcie programu nauczania studentów medycyny, rozprzestrzenianie się nowych narkotyków – walka z dynamicznym rynkiem, skutki zdrowotne działania nowych narkotyków, diagnostyka zatruć nowymi narkotykami, problem zatruć z punktu widzenia ratownictwa medycznego. Podczas tych konferencji przedstawiono zagrożenia zdrowia publicznego stwarzane przez nowe narkotyki. Konferencje wpisały się w ramy promocji zdrowia, zdrowego stylu życia, pobudzenia aktywności społecznej na rzecz własnego zdrowia i stanowiły realizację zdań m.in. określonych w art. 6 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz art. 2 ust. 1, art. 19 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii.

W dniach 6 – 7 grudnia 2016 r. Główny Inspektor Sanitarny przeprowadził ministerialną konferencję ekspercką pt. „Poprawa skuteczności w zakresie ograniczania podaży środków zastępczych”. Konferencja określiła kierunki doskonalenia systemu wczesnego ostrzegania oraz zbudowania sprawnego systemu oceny ryzyka. Wskazała kierunki dla lepszego zintegrowania służb, poprawienia skuteczności, koordynacji strukturalnej, funkcjonalnej i informacyjnej służb, straży i inspekcji, określiła rekomendowane kierunki zmian prawnych, instytucjonalnych i kompetencyjnych w celu usprawnienia zapobiegania wprowadzaniu do obrotu nowych narkotyków. Walka z tzw. „dopalaczami” wymaga podejścia wielu różnych sektorów i międzysektorowego, także w zakresie doskonalenia procesu stawiania zarzutów i skutecznego karania przestępców. Konferencja ta, na podstawie podsumowania 6-letnich doświadczeń służb państwowych w zakresie zwalczania tzw. „dopalaczy”, oceniła poszczególne składowe tych działań. Nadanie konferencji eksperckiej tak wysokiej rangi ministerialnej, w aspekcie opinii publicznej, wskazuje na determinację w zwalczaniu zagrożeń związanych z tzw. „dopalaczami”. Konferencja poddała analizie sytuację „dlaczego pomimo, że regulacje prawnokarne pozwalają na ponoszenie konsekwencji przez osoby odpowiedzialne za handel tzw. „dopalaczami” to przebieg prowadzonych postępowań nie jest wystarczająco efektywny”. Problem nowych narkotyków przede wszystkim jest wyzwaniem zdrowia publicznego, nie mniej jednak wzmocnienie środków w zakresie ujęcia a następnie wymierzenia dotkliwych kar sprawcom wprowadzania do obrotu nowych narkotyków, wymaga pokonania trudności w podejmowaniu działań, utrwalania linii orzeczniczej. Konferencja posłużyła także wymianie doświadczeń w innych krajach w zakresie stanowczego reagowania służb państwa. Konferencja wskazała nowe formy współdziałania i koordynacji w związku ze zmianami dróg wprowadzania na rynek tzw. „dopalaczy”. Szczególnie niepokojący jest fakt, że Internet i inny handel nieujawniany stał się coraz istotniejszym źródłem obrotu nowymi narkotykami.

W odpowiedzi na działania przestępczości zorganizowanej konferencja podkreśliła konieczność wnikliwej oceny stosowanych narzędzi prawnych i ich modyfikowania jak i prowadzenia działań wyprzedzających. Wskazała ważną funkcję włączania do dyskusji także władz samorządowych i przedstawicieli mediów.

Główny Inspektor Sanitarny w 2016 r. przeprowadził także ogólnopolską kampanię pod tytułem „Stop dopalaczom” poprzez wydanie następujących audycji w TVP:

  • „Pytanie na śniadanie” – 5 felietonów, emisja na antenie TVP 2,
  • Reportaż z konferencji eksperckiej – emisja na antenie TVP INFO,
  • „Stop dopalaczom” – program edukacyjny, emisja na antenie TVP 3.

Główny Inspektor Sanitarny w 2016 r. przeprowadził konkurs na plakat "Stop dopalaczom", wydał certyfikat poświadczający udział w konkursie, udostępnił nagrodzone prace w formie wystaw, jak również udostępnił nagrodzone prace w publikowanych materiałach profilaktyczno-edukacyjnych.

Główny Inspektor Sanitarny w 2016 r. spowodował wyposażenie stacji sanitarno-epidemiologicznych w materiały promocyjne m.in. z logo „stop dopalaczom” oraz numerem infolinii.

Podsumowanie

Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi zdecydowaną walkę z tzw. „dopalaczami”, w wyniku decyzji Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 2 października 2010 r. zostały zamknięte wszystkie punkty sprzedaży tzw. „dopalaczy” (około 1 400). Z dniem 27 listopada 2010 r. weszła w życie ustawa z dnia 8 października 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej, na podstawie której zadania w obszarze tzw. „dopalaczy” realizuje Państwowa Inspekcja Sanitarna. Główny Inspektor Sanitarny koordynuje i nadzoruje działania Inspekcji poprzez Departament Nadzoru nad Środkami Zastępczymi. „Dopalacze” są produktami o nieznanym składzie chemicznym, identyfikacja substancji psychoaktywnych w tych produktach następuje w wyniku działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub Służby Celnej.

Struktury Państwowej Inspekcji Sanitarnej zlokalizowane w terenie pozwalają na bieżącą interwencję w zakresie pojawiania się zagrożenia w postaci wytwarzania lub wprowadzania do obrotu środków zastępczych na obszarze każdego powiatu.

W latach 2015 – 2016 przeprowadzono ogółem 2 175 kontroli, wydano 1 798 decyzji dotyczących 105 577 zakwestionowanych produktów, pobierając jednocześnie 3 827 próbek do badań laboratoryjnych, złożono 222 zawiadomień do organów ścigania. W rezultacie działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej, we współpracy z Policją, Służbą Celną i innymi jednostkami, w wyniku zrównoważonego podejścia skierowanego zarówno przeciwko podaży jak i popytowi, nastąpił spadek konsumpcji tzw. „dopalaczy”.

Wszystkie osoby, które wprowadzają do obrotu tzw. „dopalacze”, nie przestrzegają przepisów zakazu obrotu produktami będącymi środkami zastępczymi lub nowymi substancjami psychoaktywnymi. Środki zastępcze są to produkty nielegalne, objęte zakazem wytwarzania i wprowadzania do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Główny Inspektor Sanitarny jest organem wiodącym w działaniach Państwowej Inspekcji Sanitarnej w obszarze środków zastępczych. Państwowa Inspekcja Sanitarna we współpracy z innymi służbami na bieżąco monitoruje przypadki wprowadzania do obrotu środków zastępczych. Państwowi Inspektorzy Sanitarni pozyskują informacje o obrocie środkami zastępczymi we własnym zakresie lub od Policji, Służby Celnej, Straży Miejskiej czy też Urzędów Skarbowych.