Zapobieganie oraz zwalczanie zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi

W 2016 roku Państwowa Inspekcja Sanitarna kontynuowała wielokierunkową działalność w zakresie zapobiegania i zwalczania chorób zakaźnych, która obejmowała zarówno działania skierowane na populację ogólną, jak również na zagadnienia specjalne, takie jak zapewnienie bezpieczeństwa pacjentów poprzez nadzorowanie warunków sanitarno-higienicznych oraz zakażeniom szpitalnym.

Za najistotniejszy i najbardziej skuteczny element działań zapobiegawczych należy uznać realizację Programu Szczepień Ochronnych, w tym realizację szczepień które są częścią koordynowanych przez Światową Organizację Zdrowia programów eliminacji i eradykacji chorób zakaźnych.

Sytuacja epidemiologiczna wybranych chorób zakaźnych

Choroby zakaźne objęte przez Światową Organizację Zdrowia programami eradykacji i eliminacji (odra, różyczka, poliomyelitis)

W odniesieniu do chorób zakaźnych, które nie mają rezerwuaru zwierzęcego (tzn. występują jedynie u człowieka) i dla których dostępne są szczepionki o wysokim stopniu skuteczności możliwe jest osiągnięcie celu jakim jest eliminacja choroby na danym obszarze (rozumiana jako brak zakażeń na terenie kraju przy możliwych zawleczeniach z zagranicy), a następnie eradykacja choroby tzn. jej całkowite wyeliminowanie na świecie. Obecnie Polska uczestniczy w koordynowanych przez WHO globalnych programach eliminacji i eradykacji odry i różyczki oraz poliomyelitis (nagminnego porażenia dziecięcego).

Odra

W roku 2016 liczba przypadków odry wyniosła 133 przypadki w porównaniu do 48 przypadków w roku 2015. Zarejestrowany wzrost liczby przypadków związany był m.in. z wystąpieniem ognisk zachorowań na tę chorobę wśród osób przebywających w ośrodkach dla cudzoziemców, gdzie ogniska zachorowań notowane były od czerwca 2016 r. Dzięki intensywnym działaniom zapobiegawczym polegającym przede wszystkim na prowadzeniu akcji szczepień przeciw odrze zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych, ogniska zostały wygaszone. Należy podkreślić, iż zachorowania na odrę w Polsce występują sporadycznie i są związane przede wszystkim z zawlekaniem choroby z zagranicy – pojedyncze przypadki u osób podróżujących, w tym cudzoziemców. Liczbę odnotowanych przypadków zachorowań na odrę w Polsce przedstawia wykres 1.

Wykres 1. Liczba przypadków odry w Polsce

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Różyczka

Pomimo relatywnie łagodnego przebiegu zapobieganie różyczce jest niezwykle istotne ze względu na powodowanie przez tę chorobę zespołu wad wrodzonych (zespół różyczki wrodzonej) u dzieci urodzonych przez kobiety, które uległy zakażeniu w trakcie trwania ciąży.

Po okresie wystąpienia wzrostu zachorowań na różyczkę wywołanych epidemią wyrównawczą głównie wśród młodych mężczyzn, który nie byli objęci obowiązkowymi szczepieniami w latach 90. XX wieku, w roku 2016 odnotowano spadek zachorowań – zgłoszono 1 105 przypadków, podczas gdy w 2015 r. było ich 2 027. Zapadalność w 2016 r. w skali Polski wyniosła 2,9 na 100 000 mieszkańców. Liczbę odnotowanych zachorowań na różyczkę w poszczególnych latach przedstawiono na wykresach nr 2 i 3.

W związku z liczbą przypadków Polska uznawana jest za kraj, w którym różyczka występuje endemicznie. Biorąc pod uwagę, iż obecnie w Polsce prowadzone są powszechne szczepienia przeciwko różyczce w 1 i 10 r.ż. (stopień zaszczepienia w skali kraju sięga powyżej 95%) w kolejnych latach spodziewany jest dalszy spadek liczby zachorowań.

Wykres 2. Liczba przypadków różyczki w Polsce w latach 2005 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Zachorowania o charakterze i rozmiarach ognisk epidemicznych mogą wystąpić jedynie wśród społeczności lokalnych lub środowisku szkolnym, w których stopień uodpornienia dzieci i dorosłych jest niewystarczający dla uzyskania tzw. odporności zbiorowiskowej, która powstaje gdy liczba osób uodpornionych w danym środowisku osiąga co najmniej 95%.

Indywidualne ryzyko zachorowania na odrę występuje natomiast u każdej osoby, która nie była szczepiona przeciw tej chorobie (lub jej wcześniej nie przechorowała). Stosowanie szczepień ochronnych ma zasadnicze znaczenie w zapobieganiu zachorowaniom na odrę i ze względu na wysoką zaraźliwość choroby oraz jej przenoszenie się droga powietrzną nie może być zastąpione jakimikolwiek innymi środkami ochrony.

Niepokojący jest również fakt wzrostu osób odmawiających szczepień dzieci. W krajach, w których odsetek osób niezaszczepionych jest znacznie niższy niż w Polsce, obserwuje się znacznie większą liczbę przypadków odry.

Wykres 3. Liczba zachorowań na różyczkę w Polsce w poszczególnych kwartałach roku 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Poliomyelitis (ostre nagminne porażenie dziecięce)

W odniesieniu do poliomyelitis, zarówno Polska, jak i cały Region Europejski są oficjalnie wolne od tej choroby od 2002 r. Ostatni przypadek poliomyelitis spowodowany dzikim wirusem polio odnotowano w Polsce w 1984 r.

Mimo to groźba ponownego wprowadzenia dzikiego wirusa do Polski pozostanie realna, aż do momentu wyeradykowania tej choroby na świecie. W tym celu konieczne jest między innymi utrzymywanie wysokiego poziomu zaszczepienia oraz stałe monitorowanie przypadków ostrych porażeń wiotkich, które są poddawane diagnostyce wirusologicznej dla celów nadzoru epidemiologicznego w celu wykluczenia wirusa polio jak przyczyny ich wystąpienia. Aby przerwać transmisję dzikiego wirusa polio należy zaszczepić pełnym cyklem podstawowym co najmniej 95% dzieci w drugim roku życia. Stan uodpornienia populacji przeciwko poliomyelitis w Polsce jest na bardzo wysokim poziomie. Stan zaszczepienia dzieci w 2 roku życia w poszczególnych województwach wynosi 99,0 – 99,9%. Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), do czasu całkowitej eradykacji poliomyelitis na świecie, osoby wyjeżdżające na tereny endemiczne poliomyelitis powinny posiadać kompletne szczepienie (uodpornienie) przeciwko tej chorobie. Szczepienie można uzupełnić podając jedną dawkę szczepionki inaktywowanej IPV.

Gruźlica

Gruźlica jest bakteryjną chorobą zakaźną o przewlekłym przebiegu występującą w postaci klinicznej gruźlicy płuc (najczęstsza postać) oraz gruźlicy innych narządów. Zaraźliwa jest jedynie gruźlica płuc – w okresie prątkowania. Pierwszy, trwający najczęściej miesiąc okres leczenia, prowadzi się w warunkach izolacji szpitalnej pacjenta.

Gruźlica jest objęta przez WHO celem eliminacyjnym, jakim jest osiągniecie do roku 2050 liczby zachorowań nieprzekraczającej 1 przypadku na milion mieszkańców.

W 2016 roku w Polsce zarejestrowano 6 410 zachorowań na gruźlicę (zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 16,7), w 2015 r. – 6 390 (zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 16,7). Gruźlicę wywołaną przez prątki oporne na co najmniej 1 lek przeciwprątkowy stwierdzono u 261 osób. Gruźlicę wielolekooporną stwierdzono u 46 osób.

W stosunku do początku obecnego dziesięciolecia zapadalność na gruźlicę zmniejszyła się o 26,1%. Najwyższa zapadalność występuje wśród osób dorosłych, przy niskiej liczbie nowych przypadków zachorowań u dzieci i młodzieży, wśród których zapadalność jest prawie 10-krotnie niższa niż w populacji ogólnej. Wskazuje to na efektywność programu zwalczania gruźlicy w Polsce.

U dzieci do 14 roku życia w 2016 r. zarejestrowano 103 zachorowania (zapadalność u 1,8/100 tys.). Zmiany w zapadalności na gruźlicę wszystkich postaci wśród dzieci, młodocianych i ogółem w Polsce w latach 1957 – 2016 przedstawia wykres 4.

Wykres 4. Zapadalność na gruźlicę wszystkich postaci ogółem, dzieci i młodocianych w Polsce w latach 1957 – 2016.

Źródło: Biuletyn Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc o występowaniu gruźlicy i chorób układu oddechowego w Polsce w 2016 r.

Przyczynami historyczno-społecznymi należy zapewne również tłumaczyć utrzymujące się wciąż różnice w zapadalności na gruźlicę między województwami. Gruźlica jest bowiem chorobą, która może ulec aktywacji po wielu latach od zakażenia pierwotnego, jak również reaktywacji w wiele lat po przebytym leczeniu. Współczesna sytuacja epidemiologiczna gruźlicy jest w znacznej mierze echem sytuacji epidemiologicznej sprzed wielu dziesięcioleci. W 2016 roku najwyższą zapadalność na gruźlicę zarejestrowano w województwach: mazowieckim, świętokrzyskim i śląskim, najniższą w województwach: wielkopolskim, podlaskim i warmińsko–mazurskim. Wzrost zapadalności w porównaniu z rokiem poprzednim zarejestrowano w województwach: mazowieckim – wzrost o 63,1%, warmińsko–mazurskimi – wzrost o 15,2%, lubuskim – wzrost o 13,3%. Zapadalność na gruźlicę w Polsce w 2016 roku wg województw przedstawia wykres 5.

W 2016 roku wśród postaci klinicznych najczęściej występowała gruźlica płuc – 6 080 zachorowań. Przypadki gruźlicy płuc stanowiły 94,9% wszystkich zachorowań. Chorzy na gruźlicę pozapłucną stanowili 5,1% ogółu zarejestrowanych w 2016 r. przypadków zachorowań.

Czynnikami ryzyka szerzenia się gruźlicy oraz pojawiania się szczególnie groźnego zjawiska lekooporności prątków gruźlicy są:

  • przerywanie leczenia gruźlicy przed jej zaleczeniem przez chorego,
  • prowadzenie leczenia gruźlicy bez mikrobiologicznej weryfikacji lekooporności prątków gruźliczych,
  • stosowanie leczenia przeciwprątkowego niezgodnie z rekomendacjami dot. zalecanych schematów leczenia i wielkości dawek leków przeciwprątkowych.

Swoistą metodą zapobiegania gruźlicy jest stosowane od 80 lat szczepienie BCG, które zapobiega wystąpieniu u niemowląt ciężkich i śmiertelnych postaci klinicznych gruźlicy, takich jak gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz gruźlica rozsiana (prosówka). Szczepienia te wykonywane są zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych u noworodków w ciągu 24 h od urodzenia.

Przepisy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nakładają na osoby chore na gruźlicę obowiązek leczenia gruźlicy oraz przewidują obowiązek leczenia szpitalnego osób chorych na gruźlicę w okresie wydalania prątków gruźliczych (prątkowania) lub z uzasadnionym podejrzeniem o prątkowanie. Leczenie osób chorych na gruźlicę jest bezpłatne dla wszystkich osób przebywających w Polsce (także dla cudzoziemców).

Wykres 5. Zapadalność na gruźlicę w Polsce w 2016 roku wg województw. Współczynniki na 100.000 ludności.

Źródło: Biuletyn Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc o występowaniu gruźlicy i chorób układu oddechowego w Polsce w 2016 r.

Grypa

Grypa to ostre zakażenie górnych dróg oddechowych, wywoływane przez wirusy grypy. Przyczyną corocznych, sezonowych wzrostów zachorowań na grypę w okresie jesienno-zimowym są wirusy grypy typu A i B. Zachorowania mogą przybierać postać sezonową, epidemiczną lub pandemiczną. Grypa powoduje zachorowania w każdej grupie wiekowej. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że rocznie dotyczyć może 5% – 10% dorosłych i 20% – 30% dzieci.

W Polsce nadzór epidemiologiczny nad grypą prowadzony jest w ciągu całego roku, ze szczególnym wzmożeniem nadzoru wirusologicznego w okresie zwiększonej liczby zachorowań, który trwa zwykle od września do kwietnia następnego roku, przy czym szczyt zachorowań przypada między styczniem a marcem. Rejestruje się wtedy od kilkuset tysięcy do kilku milionów zachorowań na grypę i choroby grypopodobne. W Polsce jako przypadki zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę rejestruje się zachorowania przebiegające pod postacią zespołów objawów klinicznych takich jak: zachorowania grypopodobne (ILI) lub ostre zakażenia górnych dróg oddechowych (ARI), zgodnie z definicjami przypadku przyjętymi dla celów nadzoru epidemiologicznego.

W ramach monitoringu sytuacji epidemiologicznej grypy według wstępnych danych zarejestrowano ogółem 4 316 823 przypadki grypy i podejrzenia zachorowań na grypę (zapadalność wynosiła 11 233,9/100 000), w tym 16 648 osób skierowano do szpitala. Zgłoszono 140 zgonów osób, u których stwierdzono obecność wirusa grypy, na podstawie badań wykonanych metodą RT-PCR w laboratoriach wojewódzkich stacji sanitarno-epidemiologicznych. Liczbę zachorowań lub podejrzeń zachorowań, zapadalność na grypę oraz liczbę osób skierowanych do szpitala, w poszczególnych latach przedstawia tabela 9.

Zgodnie z danymi (tabela powyżej) opracowanymi na podstawie zachorowań zgłaszanych przez lekarzy, w latach 2016 i 2015 liczba chorujących na grypę zwiększyła się do około 4 mln osób. Zapadalność w grupie dzieci w wieku 0 – 14 lat w 2016 roku wynosiła 35 399,9/100 000 i od wielu lat zwiększa się, przekraczając liczbę 2 mln zachorowań w 2016 roku, w tym 9 428 dzieci skierowano do szpitala. Średnia dzienna zapadalność (na 100 000 ludności) na grypę i podejrzenia grypy w sezonie epidemicznym 2015/2016 w porównaniu z poprzednimi sezonami, przedstawia wykres 6.

Tabela 9. Liczba zachorowań, podejrzeń zachorowań, zapadalność na grypę oraz liczba osób skierowana do szpitala w Polsce zarejestrowana w przeciągu ostatnich 5 lat

Rok Liczba przypadków (w tym dzieci 0-14 lat) Zapadalność (na 100 tys.) Liczba osób skierowana do szpitala
Dorośli Dzieci w wieku od 0 do 14 lat Dorośli Dzieci w wieku od 0 do 14 lat
2016 4 316 823
(2 038 966)
11 233,9 35 399,9 16 648 9 428
2015 3 843 438
(1 784 680)
9 994,7 30 995,9 12 197 7 447
2014 3 137 056
(1 530 240)
8 151,6 26 543,6 10 118 6 437
2013 3 164 405
(1 400 947)
8 218,7 24 229,3 14 376 7 079
2012 1 460 037
(702 584)
3 789,0 12 096,2 4 887 3 292

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 6. Zapadalność na grypę i podejrzenia grypy w Polsce w sezonie epidemicznym 2015/2016 w porównaniu z poprzednimi sezonami

Źródło: NIZP-PZH (www.pzh.gov.pl)

Tabela 10. Liczba zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę w Polsce w okresie sezonowego szczytu zachorowań w sezonach 2014/2015 i 2015/2016

Miesiąc/Rok Liczba przypadków, sezon 2014/2015 Liczba przypadków, sezon 2015/2016
Wrzesień 198 675 204 620
Październik 331 576 354 640
Listopad 321 606 345 330
Grudzień 363 806 360 604
Styczeń 314 591 367 319
Luty 590 853 764 054
Marzec 663 571 673 515
Kwiecień 359 358 370 638
RAZEM 3 144 036 3 440 720

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Liczbę zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę w poszczególnych miesiącach sezonów 2014/2015 i 2015/2016 przedstawia tabela 10.

Początek epidemicznego wzrostu liczby zachorowań w sezonie grypowym 2015/2016 przypadł na okres od października 2015 roku do marca 2016 roku, a szczyt zachorowań wystąpił w okresie od 16 do 22 lutego 2016 roku, w którym zachorowało 212 660 osób (zapadalność wynosiła 78,95/100 000). Dla porównania w sezonie 2014/2015 szczyt zachorowań przypadł na okres od 1 do 7 marca 2015 roku, w którym zachorowało 178 988 osób.

Ponadto, stosownie do wymogów European Influenza Surveillance Network (EISN) oraz European Center for Disease Control and Prevention (ECDC) prowadzono zintegrowany program nadzoru epidemiologicznego z uwzględnieniem diagnostyki wirusologicznej typu sentinel. Uczestniczyli w nim wybrani lekarze świadczący podstawową opiekę zdrowotną, stacje sanitarno-epidemiologiczne oraz Krajowy Ośrodek ds. Grypy NIZP-PZH, pełniący rolę koordynatora. W ramach nadzoru typu sentinel nad grypą lekarze biorący w nim udział, przesyłali dane epidemiologiczne dotyczące zachorowań na grypę i infekcje grypopodobne wraz z próbkami do badań wirusologicznych dla celów nadzoru. W kwestii zachorowań, które były w 2016 roku diagnozowane laboratoryjnie, w 3 927 przypadkach potwierdzono obecność wirusa grypy. Próbki do badań laboratoryjnych w kierunku potwierdzenia zakażenia wirusami grypy pochodziły głównie od pacjentów, którzy byli hospitalizowani z powodu ich stanu klinicznego lub współistniejącej choroby.

Jednocześnie z danych wspólnotowego nadzoru epidemiologicznego nad grypą wynika, iż szczepy wirusów grypy typu A, w tym głównie podtyp A(H1)pdm09 były dominującymi podtypami wirusa grypy występującymi w Europie, które wchodziły w skład wszystkich szczepionek przeciwgrypowych w sezonie 2015/2016.

W Polsce w roku 2016, pomimo iż szczepienia przeciw grypie są jedyną i bezpieczną metodą profilaktyki przeciw tej chorobie oraz jej powikłaniom, a także pomimo udowodnionej skuteczności i powszechnej dostępności na rynku szczepionek przeciwko grypie sezonowej oraz akcji informacyjnej skierowanej do wielu grup ludności, zaszczepiło się jedynie 3,4% populacji. W 2015 roku liczba zgłoszonych szczepień przeciwko grypie, w grupie wiekowej 0-4 wynosiła 9 050, w grupie 5-14 wynosiła 33 263, w grupie 15-64 odpowiednio 366 339 oraz w grupie seniorów 65+ osiągnęła liczbę 415 828 zaszczepionych. Podsumowując, w Polsce w 2015 roku zaszczepiono przeciwko grypie 824 480 osób.

W procesie podnoszenia wyszczepialności przeciwko grypie w Polsce i tym samym w ramach ograniczania szerzenia się grypy Główny Inspektor Sanitarny wraz z ekspertami Ogólnopolskiego Programu Zwalczania zorganizował akcję bezpłatnych szczepień przeciw grypie dla pracowników Urzędu. Zapobieganie grypie poprzez promowanie zdrowego stylu życia i szczepień ochronnych to jedno z zadań realizowanych przez Główny Inspektorat Sanitarny i podległą mu Państwową Inspekcję Sanitarną. W ramach wspólnej akcji ze szczepień skorzystało blisko 100 osób – obok Głównego Inspektora Sanitarnego, Marka Posobkiewicza, jego zastępców oraz pracowników Głównego Inspektoratu Sanitarnego przeciw grypie zaszczepili się także członkowie Rady Sanitarno-Epidemiologicznej na czele z prof. Andrzejem Wojtczakiem.

„Cieszę się, że tak wielu pracowników Głównego Inspektoratu Sanitarnego poddało się zalecanemu szczepieniu ochronnemu przeciw grypie. Warto, aby każdy obywatel corocznie korzystał z profilaktyki grypy, jaką jest szczepienie ochronne. Są jednak grupy zawodowe, które szczególnie powinny zadbać o swoją kondycję, ponieważ ich zdrowie przekłada się na zdrowie innych. Należą do nich np. pracownicy służby zdrowia, służb mundurowych oraz pozostałe osoby, których praca polega na bezpośrednim kontakcie z drugim człowiekiem. Odporni na grypę i zdrowi pracownicy służb publicznych to gwarancja gotowości niesienia pomocy w każdym momencie zagrożenia oraz sytuacji kryzysowych“ – powiedział Główny Inspektor Sanitarny, Marek Posobkiewicz.

Według aktualnych międzynarodowych zaleceń z profilaktyki przeciwgrypowej powinny skorzystać wszystkie osoby chętne, a przede wszystkim osoby z grup ryzyka np. chorzy przewlekle, kobiety w ciąży, dzieci i osoby starsze. W roku 2016 Główny Inspektor Sanitarny rozszerzył zalecenia odnośnie grup osób, które powinny szczepić się przeciwko grypie, o pracowników służb publicznych, ponieważ pełnią oni ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa państwa, stąd tak istotne jest, aby zawsze byli w gotowości do działania.

Zakażenie przenoszone drogą krwi. Wirusowe zapalenie wątroby typu C

Wcześniej określane jako zapalenie wątroby typu „nie-A, nie-B” – ten typ wirusowego zapalenia wątroby został rozpoznany dopiero w 1989 r. Dziś wirusowe zapalenie wątroby typu C (wzw C) określane również jako zakażenie wirusem HCV (ang. Hepatitis C virus) stanowi jeden z priorytetów zdrowia publicznego na świecie w obszarze chorób zakaźnych, o czym świadczy przyjęta przez Światową Organizację Zdrowia w 2016 r. strategia, której głównym celem jest eliminacja wszystkich typów wzw do roku 2030. Cel ten ma zostać osiągnięty poprzez ograniczenie przenoszenia wirusów wzw, zmniejszenie zachorowalności i umieralności z powodu wzw oraz zapewnienie wszystkim równego dostępu do kompleksowej profilaktyki, a dla osób zakażonych rekomendowanej diagnostyki i leczenia.

Według Światowej Organizacji Zdrowia globalnie zakażonych wirusem HCV jest ok. 130 – 150 mln osób, co odpowiada 2 – 3% populacji. Jest to ponad pięć razy więcej niż osób zakażonych wirusem HIV. W 28 krajach Unii Europejskiej w okresie 2006 – 2014 odnotowano wzrost liczby rejestrowanych zachorowań na wzw C o ok. 29% w stosunku do lat ubiegłych, przy czym najintensywniej po roku 2010.

W Polsce, jak podaje Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, przeciwciała anty-HCV występują u ok. 1% populacji, a liczba osób aktywnie zakażonych (z obecnością we krwi materiału genetycznego wirusa HCV-RNA) wynosi w przybliżeniu 200 tys. (0,5%). 80% tych osób nie jest świadomych, że ma wirusa HCV we krwi.

W 2016 r. w Polsce zgłoszono 4 256 przypadków wzw C (dane wstępne). Dla porównania w 2015 r. było to 4 261 zachorowań, a w 2014 r. odnotowano 3 551 zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu C. Z kolei w 2013 r. zarejestrowano 2 706 zakażeń HCV. W latach 2009 – 2012 liczba zgłoszonych zachorowań na wzw C wynosiła ok. 2 tys. rocznie. Porównując te liczby z danymi uzyskanymi w ramach badań nad rozpowszechnieniem zakażeń HCV w populacji Polski, można przyjąć że rocznie wykrywanych jest jedynie 25 na 1 000 zakażeń w populacji naszego kraju.

Badanie epidemiologiczne przeprowadzone w okresie 2012 – 2016 na grupie 23 tys. losowo wybranych osób na terenie całego kraju w ramach Projektu „Zapobieganie zakażeniom HCV” wykazało, że zakażenia HCV w Polsce występują we wszystkich grupach wieku, jednak mniej ich jest w grupie wiekowej 18 – 24 lata, więcej zaś w grupie wiekowej 25 – 44 lata, zwłaszcza wśród mężczyzn. Nie ma natomiast znaczącej różnicy w rozpowszechnieniu zakażeń HCV wśród mieszkańców miast i wsi. Natomiast rozpowszechnienie wzw C w grupie osób przyjmujących narkotyki jest wielokrotnie wyższe niż w przypadku ogółu populacji. Nierzadko osoby te są zakażone równocześnie także wirusem HIV lub wirusem zapalenia wątroby typu B (wzw B).

Zgodnie z wynikami ww. badania epidemiologicznego do najczęstszych, indywidualnych czynników ryzyka zakażenia HCV w populacji ogólnej w Polsce należą:

  • transfuzje przed 1992 r. (kiedy brak było jeszcze dostępnych testów diagnostycznych, a donatorzy krwi nie byli badani w kierunku obecności HCV),
  • przyjęcie, przynajmniej jednokrotne, narkotyku w iniekcji,
  • posiadanie partnera zakażonego HCV (choć droga seksualna nie jest zaliczana do podstawowych dróg szerzenia się HCV, to jednak niektóre praktyki seksualne uznaje się za bardziej ryzykowne),
  • co najmniej dwa cesarskie cięcia u kobiet,
  • biopsje i posiadanie tatuażu u mężczyzn.

Do zakażenia HCV dochodzi poprzez kontakt z zakażoną krwią (wirus bytuje w krwi i tkankach nosiciela) lub kontakt z przedmiotami, które zostały nią zanieczyszczone, wyłącznie w przypadku przerwania ciągłości tkanek np. nakłucia, rozcięcia skóry lub błony śluzowej. Obecnie za główną drogę transmisji HCV uznaje się drobne procedury medyczne takie jak iniekcje, pobrania krwi, usuwanie znamion czy zabiegi stomatologiczne, wówczas gdy w czasie ich wykonywania nie są przestrzegane standardy higieniczno-sanitarne. Zakażenie HCV może wystąpić także w warunkach domowych, gdy członkowie rodziny, najczęściej nieświadomi zakażenia, używają wspólnych przyborów higienicznych (np. maszynek do golenia, cążek do paznokci, szczoteczek do zębów). Zagrożenie ze strony HCV może pojawić się także przy zabiegach medycyny estetycznej przebiegających z nakłuwaniem skóry/błon śluzowych ciała i twarzy (np. mikrodermabrazja, usuwanie zmarszczek, botoks), w czasie zabiegów typu tatuaż, piercing oraz w czasie usług kosmetycznych w rodzaju manicure, pedicure, które przeprowadzone niejałowym sprzętem i niezgodnie z procedurami higienicznymi niosą istotne ryzyko zakażenia HCV, a także HBV czy HIV.

Obserwowany od kilku lat wzrost zapadalności na wzw C w Polsce, a zwłaszcza szczególnie istotny skok w liczbie rejestrowanych przypadków w 2014 r. i 2015 r., jest być może konsekwencją wynikającej ze zmian legislacyjnych poprawy zgłaszalności rozpoznań zakażeń HCV do Państwowej Inspekcji Sanitarnej przez lekarzy, jak też kierowników medycznych laboratoriów diagnostycznych. Z pewnością jest to też efekt większej dostępności badań diagnostycznych, jako że od 2011 r. są sukcesywnie wdrażane standardy opieki nad kobietami w ciąży, które są objęte rutynowymi badaniami w kierunku HCV. W ostatnich latach uległy intensyfikacji także działania informacyjne i edukacyjne z zakresu profilaktyki HCV, którym towarzyszyły bezpłatne badania diagnostyczne w tym kierunku. Rosnąca liczba rozpoznań wzw C w naszym kraju może świadczyć także o zwiększającym się obciążeniu odległymi skutkami nierozpoznanych lub nieleczonych długo trwających zakażeń HCV (np. tych od lat 80. kiedy jeszcze nie znano HCV). Jednocześnie poprawie uległa sytuacja w zakresie leczenia wzw C w Polsce. Od 2015 r. schematy terapii zakażeń HCV z wykorzystaniem leków nowej generacji zostały objęte programami terapeutycznymi Ministra Zdrowia. Wspomniany już wcześniej poziom rocznie wykrywanych 25 zakażeń na 1000 zakażeń już istniejących w populacji oraz narastanie obciążenia odległymi następstwami wzw C wskazuje na potrzebę wdrożenia wczesnej i powszechnej rozpoznawalności zakażeń HCV oraz większej dostępności do nowoczesnej terapii dla większej liczby osób niż dotychczas.

Brak szczepionki przeciwko HCV powoduje, że szerzeniu się zachorowań na wzw C można zapobiec jedynie w drodze działań nieswoistych, polegających na wdrażaniu i utrzymywaniu wysokich standardów higieniczno-sanitarnych wykonywania świadczeń zdrowotnych oraz zabiegów o charakterze niemedycznym przebiegających z naruszeniem ciągłości tkanek, jak również poprzez działania o charakterze profilaktyczno-edukacyjnym mające na celu podniesienie poziomu wiedzy społeczeństwa w zakresie wzw typu C i wykształcenie postaw oraz zachowań z zakresu unikania narażenia na zakażenia HCV oraz zapobiegania szerzeniu się zakażenia HCV.

Państwowa Inspekcja Sanitarna podejmuje działania w zakresie uregulowań prawnych, jak i w zakresie bieżącego nadzoru sanitarnego, mające na celu poprawę warunków sanitarnych udzielania świadczeń zdrowotnych oraz w zakresie sterylizacji narzędzi i dezynfekcji pomieszczeń oraz urządzeń. Do czasu wydania podobnych uregulowań prawnych, których adresatami będą podmioty prowadzące działalność gospodarczą z zakresu fryzjerstwa, kosmetologii, tatuażu i innych zabiegów upiększających ciało, w stosunku do właścicieli i personelu tych zakładów Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi działania nadzorująco-edukacyjne.

Państwowa Inspekcja Sanitarna, we współpracy z Polską Grupą Ekspertów HCV, w latach 2005 – 2006 przeprowadziła pierwszy Pilotażowy Program „HCV można pokonać”, który podjęto na terenie 5 województw, a adresatami szkoleń był personel medyczny. Podobna współpraca miała miejsce w okresie 2010 – 2011, kiedy na terenie całego kraju zrealizowano Pilotażowy Program Profilaktyki HCV pn. „STOP!HCV”. Grupę docelową programu stanowili: młodzież klas i lub II szkół ponadgimnazjalnych, lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, personel medyczny i zarządzający w szpitalach wielospecjalistycznych.

Po 5 latach, 31 grudnia 2016 r. zakończono rzeczową realizację Projektu „Zapobieganie zakażeniom HCV” współfinansowanego ze środków Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy i Ministra Zdrowia. Projekt był wdrażany przez Lidera – Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny w Warszawie, wraz z trzema partnerami (Głównym Inspektoratem Sanitarnym, Uniwersytetem Medycznym w Lublinie oraz Instytutem Psychiatrii i Neurologii w Warszawie). Strona w całości dedykowana programowi „Zapobieganie zakażeniom HCV” jest dostępna pod adresem: http://www.hcv.pzh.gov.pl/

W ramach działania 5 „Edukacja pracowników wybranych zawodów zwiększonego ryzyka transmisji zakażeń krwiopochodnych i ogółu społeczeństwa w zakresie prewencji (HCV, HBV, HIV)”, Główny Inspektorat Sanitarny wraz z NIZP-PZH we współpracy z Państwowymi Inspektorami Sanitarnymi zrealizowali na terenie 11 województw cykl szkoleń dotyczących zapobiegania zakażeniom krwiopochodnym (HCV, HBV, HIV). W 2014 i 2015 r., na terenie województw: zachodniopomorskiego, pomorskiego, warmińsko-mazurskiego, lubuskiego, podlaskiego, łódzkiego, dolnośląskiego, śląskiego, świętokrzyskiego, lubelskiego oraz podkarpackiego, przeprowadzono łącznie 77 szkoleń (22 dla pracowników podmiotów świadczących usługi medyczne oraz 55 dla pracowników sektora usług pozamedycznych) oraz przeszkolono łącznie 4 327 osób, w tym 3 436 pracowników sektora pozamedycznego. Jednocześnie rozdano blisko 90 tys. ulotek i broszur informujących nt. HCV oraz rozdysponowano blisko 8 tys. płyt CD zawierających filmy edukacyjne nt. wzw C. z kolei od sierpnia do listopada 2016 r. na trenie całego kraju, ze szczególnym jednak uwzględnieniem 5 województw które nie brały udziału w I turze szkoleń (mazowieckie, wielkopolskie, opolskie, małopolskie, kujawsko-pomorskie), przeprowadzono 57 szkoleń stacjonarnych, w tym 31 dedykowanych personelowi medycznemu a 26 – pracownikom zawodów niemedycznych. Efekt to przeszkolona liczba łącznie ok. 2 tys. osób, w tym 2/3 poddanych interwencji osób stanowił personel sektora usług upiększających. Szkolenia stacjonarne prowadzone były przez zespoły specjalistów tj. przedstawicieli Państwowej Inspekcji Sanitarnej, lekarzy specjalistów chorób zakaźnych oraz specjalistów pielęgniarstwa epidemiologicznego. Działania edukacyjne miały na celu przekazanie wiedzy nt. zakażeń wirusami przenoszonymi drogą krwi, omówienie kwestii diagnostyki i leczenia wirusowego zapalenia wątroby typu C, a także przekazanie informacji nt. zasad przeciwdziałania szerzeniu się zakażeń krwiopochodnych w związku z prowadzonymi zabiegami oraz zapewnienia pacjentom i klientom bezpieczeństwa poprzez prawidłowe prowadzenie sterylizacji sprzętu oraz dezynfekcji pomieszczeń i urządzeń.

Edukację wybranych grup prowadzono dwutorowo – oprócz szkoleń stacjonarnych dodatkowym zapleczem dydaktycznym i niezależnym miejscem kształcenia była platforma e-learningowa, z której skorzystało wypełniając test i otrzymując certyfikat łącznie blisko 7 tys. osób. Jednocześnie platformę, jako źródło materiałów edukacyjnych i informacyjnych, także w postaci prezentacji i filmów oraz spotów, odwiedziło blisko 10 tys. osób. http://www.hcv.pzh.gov.pl/Page/platforma-e-learningowa-1

Wśród działań, które zostały zrealizowane także w 2016 r. w ramach projektu 5 należy wymienić:

1. Opracowanie Map ryzyka zakażeń krwiopochodnych w salonach usługowych, które są dostępne pod linkiem: http://www.hcv.pzh.gov.pl/Page/projekt-5-1/mapa

Materiał ten powstał w oparciu o wyniki ankiet zebranych przez pracowników powiatowych i wojewódzkich stacji sanitarno-epidemiologicznych na terenie całego kraju. Celem tego pionierskiego badania była ocena wiedzy pracowników sektora usług pozamedycznych w zakresie transmisji zakażeń krwiopochodnych i sposobów ich zapobiegania oraz dokonanie rozeznania w zakresie stosowanych przez podmioty sektora usług pozamedycznych procedur zapewniających bezpieczeństwo epidemiologiczne świadczonych usług.

2. Badanie opinii ekspertów epidemiologii i praktyków oraz ekspertów zdrowia publicznego w zakresie zakażeń krwiopochodnych – wyniki tego działania stanowią element analizy w obszarze zdrowia publicznego i są także propozycją do założeń do dokumentu „Strategii Zapobiegania i Zwalczania Zakażeń HCV w Polsce”.

3. Współpraca Państwowej Inspekcji Sanitarnej przy tworzeniu i realizacji przez Lidera kampanii społecznej „HCV Jestem Świadom” poprzez m.in.:

  • wsparcie merytoryczne strony internetowej dedykowanej kampanii tzw. landing page http://www.jestemswiadom.org/
  • współtworzenie materiałów filmowych dot. HCV (filmy skierowane do środowiska pozamedycznego „Twarz Kampanii HCV”, 12 odcinków filmów edukacyjno-promocyjnych, nagrania zaproszonych Youtuberów),
  • udział w „Lecie z kampanią społeczną HCV Jestem Świadom” w 10 miastach na trasie koncertowej Lata z Radiem (Legionowo, Solec Kujawski, Inowrocław, Rabka Zdrój, Kalisz, Stegna, Stalowa Wola, Augustów, Kutno, Otwock),
  • udział w Wielkim Teście o Zdrowiu, który został wyemitowany antenie TVP1 12 września 2016 r. i poruszył tematykę zakażeń HCV przy pomocy ze strony ekspertów oraz gwiazd ekranu.

Zainicjowany w 2012 r. Projekt „Zapobieganie zakażeniom HCV” miał na celu edukację i budowanie świadomości społecznej w zakresie HCV. Jego rolą było także wesprzeć utworzenie założeń do „Strategii Zapobiegania i Zwalczania Zakażeń HCV w Polsce” – zgodnego z założeniami Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016 – 2020 dokumentu, zawierającego propozycje działań dla Ministra Zdrowia, które w sposób długofalowy i kompleksowy będą prowadziły do rozwiązania problemu zakażeń HCV w Polsce i pozwolą przybliżyć nasz kraj do celu określonego w globalnej strategii WHO.

Choroby przenoszone drogą pokarmową

Do chorób przenoszonych drogą pokarmową zalicza się zarówno choroby odzwierzęce przenoszone poprzez żywność, które są najpowszechniejszą przyczyną zakażeń w tej grupie chorób, jak również choroby które występują wyłącznie u człowieka takie jak zakażenia rotawirusowe, norowirusowe, a także wirusowe zapalenie wątroby typu a (wzw typu A) oraz dur brzuszny, przy czym rozpowszechnienie dwóch ostatnich chorób jest w Polsce niewielkie i wiąże się najczęściej z powrotem z wyjazdów do krajów ich endemicznego występowania. W przypadku grupy chorób bakteryjnych zapobieganie przed zachorowaniami polega na przestrzeganiu zasad przygotowania w żywności, natomiast przed wzw typu a oraz durem brzusznym można zaś skutecznie chronić się poprzez szczepienia w ramach medycyny podróży.

Zakażenia bakteryjne

W Polsce wśród przyczyn zatruć pokarmowych nadal najczęstszą jest zakażenie wywołane odzwierzęcymi pałeczkami jelitowymi Salmonella. W 2015 r. potwierdzono 8 652 zachorowań wywołanych tą bakterią (w tym 8 420 zatruć pokarmowych). Jest to więcej niż w roku poprzednim, w którym liczba ta wyniosła 10 016 przypadków (w tym 9 687 zatruć pokarmowych). Zakażenia Salmonella powszechnie występują u zwierząt hodowlanych.

Najczęstszym źródłem ognisk zbiorowych zatruć i zakażeń pokarmowych są mleko i inne produkty nabiałowe, gotowe dania (gotowe potrawy/gotowe posiłki) ,jaja oraz produkty je zawierające, mięso wieprzowe i drobiowe, owoce morza oraz żywność pochodzenia roślinnego. Głównym powodem występowania chorobotwórczych drobnoustrojów w spożywanej żywności jest nieodpowiednia obróbka termiczna żywności (niewłaściwa temperatura, zbyt krótki czas obróbki), brak dbałości o higienę przygotowywania potraw, niewłaściwe warunki przechowywania żywności, w tym nieprzestrzeganie warunków chłodzenia.

W 2016 r. w Polsce zarejestrowano 787 zachorowań wywołanych przez bakterie z rodzaju Campylobacter sp. Dla porównania w 2015 r. odnotowano 653 przypadki zakażenia jelitowego wywołanego przez ten drobnoustrój, w 2014 r. – 652 przypadki kampylobateriozy, a w 2013 r. – 552. Głównym nośnikiem chorobotwórczych dla człowieka bakterii Campylobacter są: surowy (niedogotowany/niedopieczony) drób lub inne mięso, niepasteryzowane mleko krowie i kozie oraz ich przetwory. W ostatnich latach wahaniom podlega liczba zachorowań wywołanych odzwierzęcymi serotypami pałeczek Salmonella. Obecnie ich liczba jest nadal znaczna. W 2016 r. w Polsce odnotowano 10 025 salmoneloz, w tym 9 698 przebiegło pod postacią zatrucia pokarmowego. Dla porównania w 2015 r. wystąpiły łącznie 8 652 salmonelozy, w tym 8 420 to zakażenia drogą pokarmową. Z kolei w 2014 r. wystąpiły łącznie 8 392 salmonelozy, w tym 8 197 to zakażenia drogą pokarmową. Głównym źródłem zakażeń pokarmowych spowodowanych odzwierzęcymi pałeczkami Salmonella są mięso drobiowe oraz wołowe, jak również jaja i produkty je zawierające.

Pewnym problemem są również zakażenia wywołane przez bakterię Listeria monocytogenes. Warunki chłodnicze, krótka pasteryzacja czy mrożenie nie chronią żywności przed namnożeniem się tej bakterii, która nie powinna być obecna w żywności. Do zakażenia człowieka dochodzi poprzez spożycie żywności zanieczyszczonej tym drobnoustrojem, głównie: wieprzowiny, drobiu, serów z niepasteryzowanego mleka krowiego. Wysokim ryzykiem odznaczają się także produkty RTE (Ready to Eat) tzw. do bezpośredniego spożycia. Najbardziej narażone na zakażenie pałeczkami Listerii są osoby z obniżoną odpornością tj. dzieci, kobiety w ciąży, chorzy przyjmujący leki immunosupresyjne. Zachorowanie kobiety w ciąży może spowodować poronienie, martwe urodzenie lub zespół chorobowy u noworodka. W Polsce w 2016 r. zarejestrowano ogółem 101 przypadków listeriozy, w tym 3 przypadki listeriozy wrodzonej. Dla porównania w 2015 r. odnotowano ogółem 70 przypadków listeriozy, w tym 1 przypadek listeriozy wrodzonej, a w 2014 r. – 86 zakażeń pokarmowych wywołanych przez Listeria monocytogenes, w tym 4 przypadki listeriozy wrodzonej.

Udział wybranych bakteryjnych czynników chorobotwórczych wywołujących zakażenia i zatrucia pokarmowe przedstawia wykres 7.

Wykres 7. Wybrane czynniki zakaźne wywołujące zakażenia i zatrucia pokarmowe w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Zakażenia wirusowe

W 2016 r. zgłoszono 44 830 wirusowych zakażeń pokarmowych (55 729 przypadków zgłoszono w 2015 r.), w większości wywołanych przez rotawirusy.

Biegunki i zatrucia pokarmowe nadal są istotną przyczyną chorobowości u dzieci do lat 2. W większości były one spowodowane zakażeniami wirusowymi, zwłaszcza rotawirusowymi. Należy zauważyć, że do zakażeń i zatruć pokarmowych u dzieci w wieku do lat 2 dochodzi niemal wyłącznie w środowisku domowym. Liczba dzieci objętych opieką w formie zinstytucjonalizowanej np. w żłobkach lub domach małego dziecka jest niewielka. Organy władzy publicznej mają niewielki wpływ na zapobieganie zakażeniom i zatruciom pokarmowym w środowisku domowym. Pewien wpływ może odgrywać oświata zdrowotna poprzez kształtowanie zachorowań prozdrowotnych na rzecz zwiększania higieny osobistej, otoczenia oraz higieny przygotowania posiłków, a także propagowania szczepień ochronnych małych dzieci przeciw rotawirusom.

Wśród osób dorosłych najczęstszą przyczyną zakażeń pokarmowych o etiologii wirusowej stanowi zakażenie norowirusowe.

Aby zapobiegać występowaniu chorób przenoszonych drogą pokarmową zawsze należy przestrzegać tzw. 5 kroków do bezpiecznej żywności (zalecenia WHO) tj.:

  1. utrzymywać czystość rąk przed przygotowaniem i spożywaniem żywności oraz miejsc, w których są przygotowywane posiłki,
  2. oddzielać żywność surową od ugotowanej,
  3. poddawać żywność właściwej obróbce termicznej (gotowanie, pieczenie itp.),
  4. przechowywać żywność w prawidłowych warunkach chłodniczych,
  5. używać bezpiecznej wody i żywności.

Włośnica

Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi także wzmożone działania w zakresie ochrony zdrowia przed włośnicą, jako czynnikiem chorobotwórczym stanowiącym wciąż istotne oraz realne zagrożenie dla zdrowia ludzi. Wzrost liczby zachorowań na włośnicę na przestrzeni lat ma charakter cykliczny z tendencją do tworzenia epidemii. W latach 2005, 2006 i 2007 na terenie Polski miały miejsce duże ogniska epidemiczne włośnicy. Także w 2014 r. wystąpiły dwa ogniska, a łącznie odnotowano 32 zachorowania. W 2016 r. odnotowano jedynie 4 przypadki tej choroby, ale w roku poprzedzającym (2015 r.) zarejestrowano 27 przypadków włośnicy u ludzi. Łączna liczba przypadków zachorowań na włośnicę w Polsce odnotowana w poszczególnych latach została przedstawiona na wykresie 8. Analiza ognisk zbiorowych zachorowań na włośnicę pozwala stwierdzić, że zachorowanie te wynikają ze spożycia mięsa i wędlin/przetworów mięsnych przygotowanych najczęściej na własny użytek, ze zwierząt zarażonych włośniem, pozyskanych przez środowiska łowieckie i domowe. Przyczyną zachorowań jest niewłaściwa obróbka termiczna mięsa, brak poddania próbek mięsa badaniu w kierunku tego pasożyta lub badanie przeprowadzone niewłaściwą metodą. Badanie w kierunku obecności larw włośnia w mięsie określonych gatunków zwierząt przeprowadzają laboratoria Inspekcji Weterynaryjnej.

Wykres 8. Liczba zachorowań na włośnicę w Polsce w talach 2005-2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Zatrucia

Zatrucie jadem kiełbasianym (botulizm)

W Polsce co roku rejestruje się kilkadziesiąt przypadków zatruć jadem kiełbasianym (botulizm). Jednocześnie w innych państwach UE nie odnotowuje się już od dawna zatruć jadem kiełbasianym na drodze pokarmowej. Występowanie w Polsce zachorowań na botulizm tłumaczy się przede wszystkim wciąż żywą tradycją konserwowania pokarmów metodami domowymi (sporządzanie weków). Przeprowadzone w sposób nieprawidłowy procesy konserwowania prowadzą do produkcji toksyny przez namnażające się w tej żywności bakterie Clostridium botulinum. Z drugiej strony zachorowalność i zapadalność na tą jednostkę chorobową na poziomie kilkudziesięciu przypadków rocznie jest wynikiem przestrzegania przez firmy produkujące żywność systemu HACCP, zasad GHP (Good Higiene Practice) oraz przepisów prawnych i wytycznych zapewniających bezpieczeństwo produkcji żywności na każdym etapie łańcucha produkcyjnego, co przyczyniło się do poprawy jakości oferowanej w sklepach żywności konserwowanej.

Inne przyczyny chorób pokarmowych

Botulizm występuje u ludzi oraz zwierząt. Rozpoznanych jest 7 typów toksyny botulinowej (typy A-G). Typy A, B, E i rzadziej F – są przyczyną zatruć u ludzi. Toksyna jadu kiełbasianego jest najsilniejszą ze znanych trucizn. Śmiertelna dawka dla człowieka wynosi 0,12 mikrograma. Efektem jej chorobotwórczego działania jest wiotkie porażenie mięśni szkieletowych ciała. Naturalnym i powszechnym miejscem bytowania Clostridium botulinum oraz jej przetrwalników są: gleba, osady wodne oraz zwierzęta (przewód pokarmowy wielu ssaków i ryb). Wraz z odchodami zwierząt laseczki jadu kiełbasianego oraz ich przetrwalniki są wydalane do środowiska, gdzie szczególnie te ostatnie mogą długo pozostawać ze względu na swoją znaczną odporność na działanie czynników zewnętrznych.

Toksyny Clostridium botulinum są wrażliwe na ogrzewanie i ulegają zniszczeniu w czasie gotowania, jednak zarodniki są oporne na wysoką temperaturę (np. w temp. 100 stopni Celsjusza potrafią przetrwać godzinę), w związku z czym wymagają bardzo wysokich temperatur i odpowiedniego czasu do ich zniszczenia.

Liczbę przypadków zatruć jadem kiełbasianym w Polsce przedstawiono na wykresie 9. Do zatrucia jadem kiełbasianym u ludzi dochodzi w wyniku spożycia zanieczyszczonych toksyną botulinową pokarmów niewłaściwie konserwowanych czy pasteryzowanych. W Polsce są to najczęściej przypadki spożycia zepsutych przetworów mięsnych (kiełbasy, peklowanego mięsa), konserw oraz innych typów weków przygotowywanych w warunkach domowych. Źródłem zakażenia mogą być również poddane złej obróbce termicznej weki z warzyw o małej kwasowości takich jak: zielony groszek, kukurydza, oliwki, grzyby, szpinak, buraki, a także mięso ryb np.: tuńczyka, wędzonych i solonych ryb oraz owoców morza i mięsa ssaków morskich. Dla małych dzieci istotnym źródłem przetrwalników laseczki Clostridium botulinum jest miód pszczeli. W przypadku botulizmu przyrannego dochodzi do zanieczyszczenia ran ziemią zawierającą bakterie Clostridium botulinum. Ze względu na beztlenowe warunki panujące w brudnej ranie, jest ona doskonałym miejscem rozwoju bakterii i produkcji toksyny. Do zakażeń przyrannych dochodzi najczęściej w przypadku: głębokich urazów, ran kłutych, otwartych złamań, drogą iniekcjiu osób uzależnionych od narkotyków. Istnieją również doniesienia o szkodliwym działaniu czystej, rozcieńczonej toksyny botulinowej typu a (tzw. botoks) stosowanej bezpośrednio u pacjentów w trakcie zabiegów kosmetycznych czy medycznych.

Wykres 9. Liczba zatruć jadem kiełbasianym w Polsce w latach 2005 – 2016

Źródło: NIZP-PZH(www.pzh.gov.pl)

Choroby odzwierzęce

Rozprzestrzenianiu czynników chorobotwórczych ze zwierząt na ludzi sprzyja wciąż niewystarczająca wiedza Polaków co do sposobów przenoszenia zakażeń.

Nadzór nad chorobami zwierzęcymi w Polsce realizuje Państwowa Inspekcja Sanitarna we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną. Obie służby realizują te zadania w ramach swoich kompetencji określonych w przepisach prawa, w oparciu o zalecenia i wytyczne organizacji międzynarodowych takich jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt (OIE) oraz instytucji europejskich takich jak Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC), Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), powołanych w celu zapewnienia skutecznego systemu monitorowania i powiadamiania o wystąpieniu zagrożenia dla zdrowia ludzkiego w związku z obecnością niebezpiecznych czynników chorobotwórczych, także odzwierzęcych, pochodzących bezpośrednio od zwierząt jak i produktów pochodzenia zwierzęcego.

Od wielu lat większość zoonoz jest związana ze spożywaniem pokarmów pochodzenia zwierzęcego, które mogą być zanieczyszczone chorobotwórczymi dla ludzi bakteriami odzwierzęcymi. Sytuację epidemiologiczną tych chorób opisano w punkcie poświęconym chorobom przenoszonym drogą pokarmową, natomiast w niniejszym punkcie opisano przede wszystkim choroby przenoszone głównie przez wektory (stawonogi).

W Polsce sytuację epidemiologiczną ww. chorób odzwierzęcych w 2016 r. należy uznać za stabilną. Nie stwierdzono zauważalnych oraz nietypowych wzrostów zachorowań w stosunku do lat poprzednich, a cykliczne zmiany w liczbie stwierdzanych przypadków zoonoz są zgodne z wieloletnimi trendami obserwowanymi wcześniej.

Należy zwrócić uwagę, iż na niektóre zoonozy (np. borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, zakażenia hantawirusowe) narażone są szczególnie pewne grupy zawodowe, jak leśnicy i rolnicy. Nie można również zapominać o występujących w innych strefach klimatycznych chorobach zakaźnych, które niejednokrotnie posiadają swój rezerwuar pośród zwierząt, a z pomocą wektorów np. komarów, kleszczy, są przenoszone także na człowieka (np. gorączka Zachodniego Nilu, Chikungunya, żółta gorączka, Zika, malaria). Obecnie bowiem w związku ze wzmożonym ruchem turystycznym i globalizacją handlu oraz zmianami klimatycznymi choroby te dotyczą także podróżujących po świecie obywateli Europy, także turystów z Polski.

Borelioza z Lyme jest najczęściej występującą chorobą odkleszczową w Polsce i Europie, wywołaną przez krętki (bakterie) z rodzaju Borrelia burgdorferi. Choroba ta jest przenoszona przez kleszcze z rodzaju Ixodes, a rezerwuarem dla tego drobnoustroju są dzikie i domowe zwierzęta – przede wszystkim gryzonie, drobne ssaki oraz ptaki. Borelioza występuje na całej półkuli północnej, ale także w Australii. Obszar całej Polski uznawany jest za terytorium endemiczne dla tej choroby, co oznacza, że kleszcze będące wektorami krętków z rodzaju Borrelia są obecne na terenie całego kraju. Najwięcej przypadków tej choroby odnotowuje się w północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych Ameryki, Europie Środkowej, Skandynawii i Rosji. W Polsce, podobnie jak w pozostałej części Europy, z roku na rok obserwuje się rosnącą liczbę zachorowań na boreliozę.

Zgodnie z wstępnymi danymi, w 2016 r. zanotowano w Polsce 21 200 przypadków boreliozy, przy zapadalności 55,2/100 tys. mieszkańców. 12,4% chorych poddano hospitalizacji. Dla porównania w 2015 r. odnotowano na terenie naszego kraju 13 625 przypadków boreliozy, przy zapadalności 35,4/100 tys. mieszkańców, a 14% chorych hospitalizowano. Z kolei w 2014 r. zanotowano w Polsce 13 868 przypadków, przy zapadalności 36/100 tys. mieszkańców. Także w 2013 r. liczba zgłoszonych zachorowań na boreliozę była wysoka (niespełna 13 tys. nowych zachorowań przy zapadalności 33,12/100 tys. mieszkańców). W latach wcześniejszych liczba zgłoszonych przypadków boreliozy nie przekraczała 10 tys. rocznie. Wykres 10 przedstawia liczbę przypadków zachorowań na boreliozę w poszczególnych latach. W 2016 r. podobnie jak w 2015 r. największą zachorowalność odnotowano w województwach: śląskim, małopolskim, mazowieckim, lubelskim, podlaskim oraz warmińsko-mazurskim.

Przyczyn wzrostu zachorowalności na boreliozę jest wiele. Przede wszystkim wzrost liczby kleszczy, zarówno w lasach jak i w miejskich terenach zielonych np. parkach, oraz wydłużenie okresów ich żerowania. Wynika to ze zmian środowiskowych, które doprowadziły do zwiększenia się liczby zwierząt stanowiących rezerwuar drobnoustroju. Istotne znaczenie mają także zmiany społeczno-ekonomiczne, w wyniku których nastąpiła popularyzacja aktywnych form spędzania wolnego czasu przez człowieka czy zbieranie owoców runa leśnego w celach zarobkowych. Wzrost rejestracji przypadków boreliozy należy wiązać także z poprawą efektywności diagnostyki oraz rozpoznawania i zgłaszania tej choroby przez lekarzy.

Wobec braku dostępnej szczepionki przeciwko boreliozie podstawą jej profilaktyki jest stałe upowszechnianie wiedzy nt. tej choroby oraz edukacja społeczeństwa w zakresie stosowania środków ochronnych (noszenie właściwej odzieży i obuwia, stosowanie repelentów) oraz właściwego postępowania w przypadku ukłucia przez kleszcza.

Wykres 10. Liczba zachorowań na boreliozę w Polsce w latach 2005-2016

Źródło: NIZP-PZH (www.pzh.gov.pl)

Zakażenia wywołane przez hantawirusy (gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym – HFRS oraz nefropatia epidemiczna – NE) występują na wszystkich kontynentach i rozpoznawane są we wszystkich krajach Europy. Duże ogniska zakażeń hantawirusami występują w Skandynawii oraz Chorwacji. Rezerwuarem drobnoustrojów są dziko żyjące gryzonie. Do zakażenia człowieka dochodzi w drodze inhalacji powietrza skażonego drobinami kurzu zawierającego wirusy pochodzące z wydzielin i wydalin gryzoni. Za główne czynniki narażenia na zakażenie hantawirusami uważa się: pracę w ogrodzie, polu, lesie, w obejściu domu, który jest usytuowany do 100 metrów od pól, lasu; sprzątanie piwnic, strychów, pomieszczeń gospodarczych, remonty drewnianych domów. Te miejsca są siedliskiem gryzoni bądź są przez nie często odwiedzane. W Polsce na terenie województwa podkarpackiego stwierdza się endemiczne występowanie hantawirusów z grup Puumala virus oraz Dobrava-Belgrade virus oraz odnotowuje się wywołane przez nie zachorowania ludzi. W 2016 r. odnotowano 8 zakażeń hantawirusami, w 2015 r. – 6, w 2014 r. – 54, zaś w 2013 r. potwierdzono 8 zakażeń hantawirusami. Sprawdzoną i akredytowaną diagnostyką w kierunku zakażeń hantawirusami z materiału pobranego od ludzi dysponuje Laboratorium Diagnostyki Medycznej WSSE w Rzeszowie. Laboratorium to przyjmuje do badań próbki ze zleceń jednostek z terenu całej Polski.

Za istotny problem należy uznać także bąblowicę. Jest to zoonoza powodowana przez larwy tasiemca Echinococcus granulosus lub Echinococcus multilocularis. Liczba stwierdzanych przypadków tej choroby wydaje się być zaniżona, z uwagi na trudną wykrywalność choroby (przewlekły rozwój 5 – 10 lat, brak objawów w pierwszej kilkuletniej fazie), a z drugiej strony powszechne skażenie środowiska jajami tych tasiemców, wydalanych wraz z kałem przez zakażone lisy. Szczegółowe dane liczbowe na temat zarejestrowanej liczby przypadków zachorowań na bąblowicę obrazuje wykres 11. W warunkach polskich także pies może być rezerwuarem tasiemców bąblowcowych. Jaja tasiemców dostają się do organizmu człowieka zarówno przez bliski kontakt z tymi zwierzętami (np. głaskanie), przeniesienie jaj do ust za pomocą brudnych rąk, jak i spożycie skażonej jajami tasiemca żywności lub wody. Nabycie bąblowicy jest obecnie realne w wielu regionach naszego kraju, ze względu na pogłębiające się zjawisko ich coraz powszechniejszego występowania na terenach podmiejskich i miejskich (tzw. urbanizacja lisów). Problem dotyczy zarówno mieszkańców wsi jak i miast oraz turystów. W zakresie zapobiegania zachorowaniu na bąblowicę najistotniejsze jest upowszechnianie wiedzy nt. zasad higieny podczas i po pracy w polu/ogrodzie/lesie, ochrona posesji przed lisami poprzez ogradzanie domostw i zabezpieczanie śmietników, które jako źródło resztek jedzenia wabią dzikie zwierzęta, a także prowadzenie regularnych zabiegów odrobaczania zwierząt domowych preparatami działającymi także na tasiemce.

Wykres 11. Liczba zachorowań na bąblowicę w Polsce w latach 2005-2016

Źródło: NIZP-PZH (www.pzh.gov.pl)

Nie można również zapominać o wściekliźnie, której przypadki wśród dzikich jak i udomowionych zwierząt na terenie naszego kraju wciąż występują (Stan Zakaźnych Chorób Zwierzęcych według danych Głównego Inspektoratu Weterynarii) i choć jest ich z roku na roku coraz mniej, to jednak nie wpływa to na zmniejszenie liczby osób narażonych na pokąsanie lub oślinienie przez zwierzęta podejrzane o zakażenie wirusem wścieklizny i liczby podejmowanych wobec tych osób szczepień przeciw wściekliźnie. Art. 56 ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. z 2004 nr 69, poz. 625, z późn. zm.) stanowi, że „posiadacze psów są obowiązani zaszczepić psy przeciwko wściekliźnie w terminie 30 dni od dnia ukończenia przez psa 3. miesiąca życia, a następnie nie rzadziej niż co 12 miesięcy od dnia ostatniego szczepienia”. Obowiązek ten nie dotyczy kotów domowych. Jednak mając na uwadze niski koszt szczepienia, a duży wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie człowieka, rekomenduje się także właścicielom kotów regularne szczepienie tych zwierząt przeciwko wściekliźnie.

W trosce o zdrowie własne i swoich najbliższych posiadacze zwierząt towarzyszących powinni pamiętać o ciążących na nich obowiązkach związanych z dbałością o zwierzęta.

Toksokaroza oraz toksoplasmoza, świerzb – do zakażenia tymi chorobami może dojść w drodze bezpośredniego kontaktu ze zwierzętami towarzyszącymi, takimi jak: psy, koty, domowe gryzonie. Chorobom tym zapobiega się poprzez dbanie o dobrostan zwierząt utrzymywanych w domach, regularne kontrole stanu zdrowia zwierząt i działania profilaktyczne (np. odrobaczanie).

Inwazyjna choroba meningokokowa

Neisseria meningitidis (meningokok) jest bakterią mogącą powodować zachorowania o ciężkim przebiegu klinicznym, w ok. 10% przypadków kończące się zgonem, a u 10 – 20% prowadzące do trwałych powikłań i amputacji tkanek martwiczych. Przemijające nosicielstwo bakterii Neisseria meningitidis jest powszechne. Przejściowa, bezobjawowa kolonizacja nosogardzieli występuje u ok. 5 – 10% populacji. W nielicznych przypadkach szczególnej wrażliwości osobniczej (mniej niż u 1% zakażonych) może wystąpić inwazyjna forma zakażenia, która w ciągu kilkunastu godzin prowadzi do wystąpienia zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (55%) lub posocznicy (15%), a w konsekwencji nawet do zgonu.

W Polsce dominują zachorowania o charakterze sporadycznym tzn. pojedyncze zachorowania, dla których nie daje się ustalić źródła narażania, ponieważ jest nim najczęściej bezobjawowy nosiciel. W przypadku, gdy fakt ekspozycji jest znany (bliski kontaktu z osobą chorą na inwazyjną chorobę meningokokową) należy wdrożyć antybiotykoprofilaktykę poekspozycyjną. Zachorowania o charakterze epidemicznym występują najczęściej w sytuacji pojawienia się w populacji szczepu o zwiększonej inwazyjności i wirulentności. W latach 2006 – 2009 odnotowano w Polsce 7 ognisk epidemicznych wywołanych przez szczepy typu C z kompleksem klonalnym ST-11. W sytuacjach, gdy zachodzi ryzyko wystąpienia ognisk zachorowań może być wdrożona akcja masowych szczepień w grupach wiekowych lub wyodrębnionych populacjach najbardziej narażonych na zachorowania.

W Polsce w 2016 roku zgłoszono 164 przypadki zachorowań na inwazyjną chorobę meningokokową (zapadalność 0,43/100 000), w 2015 r. – 220 zachorowań (zapadalność 0,57/100 000). Nie zanotowano zachorowań o skali epidemicznej. Największą zapadalność obserwowano w grupach wiekowych, na które typowo przypada szczyt zachorowań tj. u dzieci <1 roku życia, a także w grupie <5 roku życia. Drugi szczyt zachorowań występuje u młodzieży i młodych dorosłych między 11 a 24 rokiem życia. Ryzyko wystąpienia choroby meningokokowej dotyczy jednak wszystkich grup wiekowych. Dane dotyczące liczby zachorowań na inwazyjną chorobę meningokokową przedstawiono w tabeli nr 11.

W Polsce najczęściej występują meningokoki grupy B i C. Ogniska epidemiczne wywoływane są głównie przez szczepy z grupy C, natomiast szczepy grupy B są najczęściej związane z zachorowaniami sporadycznymi. Najwięcej zakażeń wywoływanych przez meningokoki serogrupy B, odnotowuje się u dzieci <1. roku życia, natomiast u młodzieży i młodych dorosłych dominują zakażenia wywołane przez meningokoki serogrupy C.

Przeciw meningokokom dostępne są 3 rodzaje szczepionek: szczepionka przeciw serotypom grupy B, szczepionka przeciw serotypom grupy C oraz szczepionka skojarzona przeciw serotypom grupy A, C, W-135, Y. Dla osób podróżujących, które udają się do krajów o wysokiej zapadalności na inwazyjną chorobę meningokokową wywołaną dwoinką zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych z gr. A zalecane jest szczepienie szczepionką skojarzoną.

Tabela 11. Zachorowania na inwazyjną chorobę meningokokową w Polsce zarejestrowane od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. oraz w porównywalnym okresie 2015 r. (NIZP-PZH)

Jednostka chorobowa Liczba zachorowań i zapadalność na 100 tys. ludności
1.01-31.12.2016 r.* 1.01-31.12.2015 r.
Liczba Zapadalność Liczba Zapadalność
Choroba meningokokowa inwazyjna Ogółem 164 0,43 220 0,57
zapalenie opon mózgowych i/lub mózgu 87 0,23 121 0,31
Posocznica 115 0,30 139 0,36
inna określona i nieokreślona 3 0,01 4 0,01

* Wstępne dane, które mogą ulec zmianie

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Inwazyjna choroba pneumokokowa

Zakażenia wywoływane przez bakterię Streptococus pneumoniae są przyczyną m.in. zapalenia płuc, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub posocznicy. Choć przebieg inwazyjnej choroby pneumokokowej nie ma tak piorunującego przebiegu jak inwazyjna choroba meningokokowa, to biorąc pod uwagę liczbę zachorowań inwazyjna choroba pneumokokowa stanowi o wiele istotniejszy problem zdrowotny.

W Polsce w 2016 roku zgłoszono 955 przypadków zachorowań na inwazyjną chorobę pneumokokową (zapadalność 2,49/100 000). W  roku 2015 zgłoszono 978 zachorowań (zapadalność 2,54/100 000). Najwięcej inwazyjnych zachorowań występuje w skrajnych grupach wiekowych, tj. u dzieci do 2 r.ż. oraz u osób powyżej 65 r.ż. Dane dotyczące liczby zachorowań na inwazyjną chorobę pneumokokową przedstawiono w tabeli nr 12.

W 2016 r. Minister Zdrowia wydał rozporządzenie, które objęło obowiązkowymi, bezpłatnymi szczepieniami przeciw tej chorobie wszystkie dzieci urodzone od dnia 1 stycznia 2017 r.

Tabela 12. Zachorowania na inwazyjną chorobę pneumokokową w Polsce zarejestrowane od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. oraz w porównywalnym okresie 2015 r. (NIZP-PZH)

Jednostka chorobowa Liczba zachorowań i zapadalność na 100 tys. ludności
1.01-31.12.2016 r.* 1.01-31.12.2015 r.
Liczba Zapadalność Liczba Zapadalność
Choroba pneumokokowa inwazyjna Ogółem 955 2,49 978 2,54
zapalenie opon mózgowych i/lub mózgu 168 0,44 197 0,51
Posocznica 637 1,66 647 1,68
inna określona i nieokreślona 373 0,97 360 0,94

* Wstępne dane, które mogą ulec zmianie

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Krztusiec

Krztusiec jest bakteryjną chorobą zakaźną wywoływaną przez pałeczkę krztuśca Bordatella pertusis. Choroba przenosi się drogą oddechową i jest bardzo zaraźliwa – w wyniku kontaktu z chorą osobą zakażeniu ulega do 90% nieuodpornionych osób. W przypadku osób dorosłych zachorowanie ma niecharakterystyczną postać przewlekłego, utrzymującego się powyżej 2 tygodni kaszlu. U dzieci występują natomiast objawy, od których krztusiec wziął swoją nazwę: napadowy, duszący kaszel kończący się z charakterystycznym świszczącym wdechem, któremu mogą towarzyszyć wymioty. U niemowląt poniżej 6 miesiąca życia zachorowania mają wyjątkowo ciężki przebieg i mogą kończyć się zgonem. Cykl bezpłatnych, obowiązkowych szczepień przeciw krztuścowi rozpoczyna się w 2 miesiącu życia dziecka. Ponadto kobietom w ciąży zalecane jest szczepienie przypominające, które pozwala chronić dziecko w okresie przed jego pierwszym szczepieniem.

W roku 2016 nastąpił dalszy wzrost liczby przypadków zachorowań na krztusiec – 6 855 przypadków, w porównaniu do 2015 r. roku w którym odnotowano 4 956 przypadków krztuśca. Powyższe dane mogą wskazywać na  dalsze trwanie szczytu epidemii wyrównawczej, czyli okresu wystąpienia największej liczby zachorowań. Poprzednia epidemia wyrównawcza krztuśca wystąpiła w 2012 r., wówczas odnotowano 4 684 przypadki zachorowań. Zmienność liczby zachorowań na krztusiec w latach 1996 – 2016 obrazuje wykres 12.

Wykres 12. Zmienność liczby zachorowań na krztusiec w latach 1996 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Epidemie wyrównawcze chorób zakaźnych to cykliczne występowanie wzrostów liczby zachorowań. Cykliczność występowania zachorowań krztuśca wynosi od 3 do 5 lat w zależności od stosowanej szczepionki oraz innych czynników (grup wiekowych objętych powszechnymi szczepieniami).

Najistotniejszym czynnikiem sprzyjającym szerzeniu się krztuśca w populacji jest występowanie zjawiska naturalnego (fizjologicznego) zanikania odporności na tę chorobę zarówno w przypadku osób, które nabyły ją w wyniku szczepienia, jak również tych które nabyły ją w wyniku przechorowania. Spadek odporności nabytej w wyniku przechorowania krztuśca jest wolniejszy niż po podaniu szczepionki. Istnieją również różnice w okresie ochrony zapewnianej przez szczepionki w zależności od ich rodzaju. Odporność naturalna po przechorowaniu krztuśca utrzymuje się przez ok. 10 – 15 lat. Odporność po podaniu szczepionek komórkowych (celularnych) utrzymuje się ok. 3 – 10 lat (najczęściej 5 – 7 lat).

Podsumowanie sytuacji chorób zakaźnych w populacji ogólnej

Sytuację epidemiologiczną chorób zakaźnych w Polsce w 2016 roku należy uznać za ogólnie dobrą. Nie obserwowano epidemicznego występowania chorób zakaźnych, zaś wzrost liczby zachorowań na niektóre choroby zakaźne miał, podobnie jak w latach ubiegłych, charakter sezonowy lub był kontynuacją obserwowanych wcześniej trendów wieloletnich.

Dane epidemiologiczne dotyczące występowania wybranych chorób zakaźnych na terenie kraju zostały przedstawione w formie tabelarycznej (tabela 13), w oparciu o przygotowane przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (NIZP-PZH) w Warszawie, na zlecenie Głównego Inspektora Sanitarnego.

Tabela 13. Dane epidemiologiczne dotyczące występowania wybranych chorób zakaźnych w Polsce w latach 2005 – 2016 (dane za 2016 rok są w trakcie weryfikacji i mogą ulec zmianie)

Jednostka Chorobowa ROK
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
AIDS 157 167 173 190 142 157 241 190 191 151 137 117
Zakażenia HIV (nowowykryte) 310 587 699 958 689 765 1188 1135 1159 1107 1386 1435
Dur brzuszny 3 3 2 5 4 0 2 2 2 3 4 2
Dury rzekome A,B,C 3 1 3 2 5 6 2 5 5 1 5 2
Salmonelozy - ogółem 16007 13364 11702 9605 8964 9732 8813 8444 7578 8392 8656 10025
Czerwonka bakteryjna 80 35 64 32 30 30 17 13 19 44 18 15
Inne bakteryjne zakażenia jelitowe – ogółem: 5058 6303 6620 7451 6741 6388 6539 7046 9624 11332 13283 13007
W tym: kampylobakteriozy 47 154 193 270 360 375 354 431 552 652 650 787
Jersiniozy b.d. b.d. b.d. 213 288 206 234 201 199 215 173 172
Wirusowe zakażenia jelitowe 12533 20671 21748 32535 32660 32723 44906 39462 42699 51561 55729 44845
W tym rotawirusowe 9996 15702 15187 23646 22045 20902 30769 23692 23529 33789 33944 21259
Biegunki u dzieci do 2 lat 17284 21310 22706 29188 313220 30144 38205 34458 38101 41572 43502 35114
Krztusiec 1925 1525 1985 2167 2391 1266 1669 4684 2183 2101 4956 6855
Tężec 15 22 19 14 19 16 14 19 14 13 12 12
Odra 13 120 36 97 114 13 38 70 84 110 48 133
Różyczka 7946 20668 22886 13145 7586 4196 4290 6263 38548 5891 2027 1105
Ospa wietrzna 147751 141218 160161 129545 140115 183446 172885 208276 178501 221628 187624 160708
Nagminne zapalenie przyusznic (świnka) 71999 15114 4147 3273 2954 2754 2582 2779 2436 2508 2208 1978
Nagminne porażenia dziecięce - poszczepienne - - - - - - - - 1 - - -
Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych 1075 1578 1201 708 737 1184 1069 1285 1077 1823 891 951
Wirusowe zapalenie mózgu (inne niż przenoszone przez kleszcze) 387 608 510 406 538 183 201 187 172 157 137 152
Zap. mózgu przenoszone przez kleszcze 174 316 233 200 344 294 221 189 227 195 150 283
Inwazyjna choroba meningokokowa (posocznica, zapalenie opon m.rdz. i/lub zapalenie mózgu) 208 234 392 369 306 229 296 241 251 188 220 165
W tym zapalenie opon m.rdz. i/lub mózgu – meningokokowe 126 137 213 214 192 146 193 165 163 122 121 90
Inwazyjna choroba wywołana przez Haemophilus influenzae (posocznica, zapalenie opon m.rdz. i/lub zapalenie mózgu) 72 54 46 29 20 26 31 36 25 41 66 67
W tym zapalenie opon m.rdz. i/lub mózgu – Haemophilus influenzae 56 39 37 20 14 11 11 11 9 11 14 8
Inwazyjna choroba pneumokokowa (posocznica, zapalenie opon m.rdz. i/lub zapalenie mózgu) 175 211 273 268 275 364 430 436 54 704 987 960
W tym zapalenie opon m.rdz. i/lub mózgu - pneumokokowe 110 117 162 148 163 18 192 145 195 199 196 175
Zapalenie opon m.rdz. i/lub mózgu – inne bakteryjne lub o nieustalonej etiologii 954 1087 1104 953 917 1263 1142 1210 1417 1310 800 980
Wirusowe zapalenie wątroby typu A 54 109 42 209 652 155 65 71 48 76 49 35
Wirusowe zapalenie wątroby typu B 1724 1751 1523 1375 1515 1671 1613 1583 1541 2763 3518 3811
Wirusowe zapalenie wątroby typu C 29931 30251 28111 23911 (1979)1
18912
21782 21892 2359 2664 3551 4284 4277
Włośnica 62 135 292 4 36 51 23 1 9 32 27 4
Bakteryjne zatrucia pokarmowe – ogółem: 20065 17264 15241 12215 10817 11464 10847 10231 9053 9731 9864 10733
W tym: salmonelozowe 15621 13216 11566 9473 8847 9549 8652 8444 7407 8392 8656 9698
Gronkowcowe 658 417 407 202 146 217 283 147 128 68 98 37
Jadem kiełbasianym 28 50 48 46 31 32 35 22 24 29 30 26
Clostridium perfringens 4 5 4 3 1 8 24 5 18 16 109 2
Borelioza (choroba z Lyme) 4406 6679 7731 8248 10333 9005 9170 8786 12759 13868 13625 21200
Grypa (i podejrzenia grypy) – ogółem 733234 251815 374042 227346 1081975 551054 1156357 1460037 3164405 3137056 3843438 4316823
Wścieklizna - - - - - - - - - - - -
Pokąsania przez zwierzęta podejrzane o wściekliznę – profilaktyka wścieklizny 7711 751 7092 6887 6874 7524 7842 7999 7844 8661 8139 7981
Choroba Creutzfeldta-Jakoba 10 10 11 11 17 18 21 17 23 24 22 26

1 Liczba zgłoszonych zachorowań zgodnie z definicją przypadku z 2005 r.

2 Liczba zgłoszonych zachorowań zgodnie z nową, obowiązującą od 2009 r., definicją przypadku

- brak przypadków

b.d. brak danych

Źródło: opracowanie własne (GIS)

W 2016 r. w związku z niekorzystną sytuacją epidemiologiczną związaną z narastaniem liczby przypadków osób objętych ogniskami zakażeń wywołanych szczepem Klebsiella pneumoniae NDM w Polsce, w porozumieniu z Konsultantem Krajowym w dziedzinie mikrobiologii lekarskiej, Ministerstwo Zdrowia oraz Główny Inspektorat Sanitarny podejmowały działania profilaktyczne. Wśród działań mających na celu zwiększenie ostrożności personelu medycznego wobec drobnoustrojów opornych na kluczowe w leczeniu antybiotyki wymienić można m.in. warsztaty szkoleniowe dedykowane członkom zespołów kontroli zakażeń szpitalnych, przedstawicielom szpitali, a także Państwowej Inspekcji Sanitarnej z terenu całego kraju, podczas których szczegółowo omówiono metody diagnostyczne i procedury wygaszania tzw. ognisk epidemicznych, ale też sposoby ograniczania zakażeń związanych z opieką zdrowotną i opornością na antybiotyki.

Główny Inspektor Sanitarny w 2016 r. przekazał do Państwowych Wojewódzkich Inspektorów Sanitarnych zalecenia Krajowego Ośrodka Referencyjnego ds. Lekowrażliwości Drobnoustrojów oraz procedurę wykrywania pałeczek Gram-ujemnych wytwarzających nabyte karbapenemazy.

Istotna część Konferencji Naukowo-Szkoleniowej Kierowników Oddziałów Epidemiologii i Laboratoriów Mikrobiologii WSSE pt. „Wybrane kierunki działań Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie zapobiegania oraz zwalczania zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi” poświęcona była tematyce związanej z zapobieganiem rozprzestrzeniania się szczepów Klebsiella pneumoniae NDM w podmiotach leczniczych oraz działań podejmowanych przez Państwową Inspekcję Sanitarną.

Główny Inspektorat Sanitarny przygotował projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie metod zapobiegania zakażeniom spowodowanym wybranymi biologicznymi czynnikami chorobotwórczymi o szczególnej zjadliwości lub oporności. Ponadto odbywała się ścisła współpraca Państwowej Inspekcji Sanitarnej ze szpitalami w województwach, gdzie występowały ogniskowe zakażenia.

W roku 2015 zgłoszono do państwowych powiatowych inspektorów sanitarnych 9 ognisk epidemicznych, w których czynnikiem zakaźnym była Klebsiella pneumoniae NDM. Ogniska te zarejestrowano w podmiotach leczniczych w województwie: dolnośląskim, lubuskim i mazowieckim. Zakażeniu w tych ogniskach uległo 25 osób, natomiast u 36 osób, u których wykonano badanie przesiewowe, stwierdzono kolonizację/nosicielstwo bezobjawowe.

W 2016 roku zgłoszono do państwowych powiatowych inspektorów sanitarnych 35 ognisk epidemicznych wywołanych Klebsiella pneumoniae NDM. Ponadto w województwie mazowieckim zarejestrowano 31 przypadków transmisji bezobjawowego nosicielstwa. Ogniska epidemiczne zarejestrowano w podmiotach leczniczych w województwie: mazowieckim (19), podlaskim (9), zachodniopomorskim (2) kujawsko-pomorskim (1), łódzkim (1), śląskim (1), warmińsko-mazurskim (1) i wielkopolskim (1). Zakażeniu w tych ogniskach uległo 120 osób, natomiast u 323 osób, u których wykonano badania, stwierdzono nosicielstwo/kolonizację. Powyższe ogniska epidemiczne odnotowano w szpitalach: klinicznych, specjalistycznych, wojewódzkich oraz powiatowych. Wśród hospitalizowanych pacjentów Klebsiella pneumoniae NDM występowała najczęściej w postaci bezobjawowego nosicielstwa, zaś w przypadku zakażenia inwazyjnego, stwierdzana była przede wszystkim u osób z obniżoną odpornością. Na podstawie otrzymanych raportów stwierdzono, iż zakażenia dotyczyły w szczególności układu moczowego, układu oddechowego (zapalenia płuc), zakażenia ran i zakażenia krwi.

Wzrost zarejestrowanych przypadków ognisk epidemicznych nastąpił po wzmożeniu nadzoru epidemiologicznego w 2016 roku. Świadczy to m.in. o skuteczności rejestracji zakażeń, a w przypadku Klebsiella pneumoniae NDM (także bezobjawowego nosicielstwa) oraz podjętych i realizowanych działań zapobiegawczych zarówno przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, jak i szpitale.

Szpitale zostały zobligowane do przeprowadzania badań przesiewowych u pacjentów przy przyjęciu do szpitala, przestrzegania zasad izolacji pacjentów, zwiększenia natężenia kontroli wewnętrznych oraz bieżącego zgłaszania do organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej nawet pojedynczych przypadków Klebsiella pneumoniae NDM.

Realizacja na wielką skalę obowiązku badań przesiewowych u pacjentów przyjmowanych do szpitali w województwie mazowieckim i podlaskim pozwoliła wychwycić zarówno objawowe zakażenia wywołane tą bakterią, jak i przypadki bezobjawowych kolonizacji. W ramach działań zmierzających do ograniczenia skali zjawiska na Mazowszu od ponad roku działa Zespół ds. ograniczenia rozprzestrzeniania się w woj. mazowieckim szczepów Klebsiella pneumoniae wytwarzających karbapenemazy, pod kierunkiem naukowym Konsultanta Krajowego w dziedzinie mikrobiologii lekarskiej, składający się z: przedstawicieli Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków, Zespołów Kontroli Zakażeń Szpitalnych, organów administracji publicznej, konsultantów wojewódzkich ds. epidemiologii, chorób zakaźnych, mikrobiologii, pielęgniarstwa epidemiologicznego oraz ekspertów ds. epidemiologii i mikrobiologii szpitalnej.

W 2016 r. powołano także w województwie podlaskim Zespół ds. ograniczenia rozprzestrzeniania się szczepów Klebsiella pneumoniae wytwarzających karbapenemazy typu NDM, któremu przewodniczy Podlaski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Białymstoku. Do współpracy powołano konsultantów wojewódzkich w dziedzinie epidemiologii, chorób zakaźnych, pielęgniarstwa epidemiologicznego, mikrobiologii lekarskiej oraz przedstawicieli szpitali.

W roku 2016 odbywały się cykliczne spotkania Zespołów, przeprowadzono nieodpłatne szkolenia specjalistyczne dla personelu medycznego, odbyło się kilkanaście konferencji i szkoleń poświęconych tej tematyce. Podjęto także intensywne działania kontrolne podmiotów leczniczych.

Wzmożone kontrole organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej w szpitalach województwa mazowieckiego i podlaskiego w roku 2016 przyczyniły się do weryfikacji wdrożonych i stosowanych przez zespoły kontroli zakażeń szpitalnych aktualnych zaleceń i wytycznych. Jednym z najczęściej wydawanych zaleceń było wprowadzenie ścisłego nadzoru nad procedurami higieny rąk i prowadzenie analiz zużycia preparatów dezynfekcyjnych do rąk, a także izolacji pacjentów.

W Polsce w 2016 roku zgłoszono do powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych 532 ogniska epidemiczne zakażeń szpitalnych, to jest o 11,5% więcej niż w roku 2015, w którym liczba ta wynosiła 477. Ogniska epidemiczne w 2016 roku zgłoszono z 267 szpitali, co stanowi 28,6% ogółu szpitali, zaś w 2015 z 233 szpitali, co stanowiło 24,7% ogółu szpitali. W ogniskach zachorowało 3 725 pacjentów oraz 339 pracowników medycznych łącznie – 4 064 osób, co zostało przedstawione na wykresach 13 i 14.

Wykres 13. Liczba pacjentów z zakażeniem w ognisku epidemicznym

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 14. Liczba personelu medycznego z zakażeniem w ognisku epidemicznym

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Liczba pacjentów z zakażeniem w ognisku epidemicznym zależna jest m.in. od czynnika etiologicznego wywołującego zakażenie, przestrzegania obowiązujących w szpitalu procedur, w szczególności dotyczących higieny rąk, zapewnienia możliwości izolacji pacjentów. Głównymi czynnikami etiologicznymi, które wywołały zakażenia wśród personelu były: wirusy grypy AH1N1, norowirusy, świerzbowiec, rotawirusy.

Sytuację epidemiologiczną w zakresie występowania ognisk epidemicznych zakażeń szpitalnych w latach 2015 – 2016 w Polsce przedstawia rysunek 1.

Rysunek 1. Liczba ognisk epidemicznych zarejestrowanych w Polsce w latach 2015 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Z analizy danych z raportów rocznych wynika, iż wyraźny wzrost liczby ognisk epidemicznych spowodowanych Klebsiella pneumoniae NDM odnotowano w województwach: mazowieckim i podlaskim. W województwach: śląskim, małopolskim, podkarpackim, lubuskim, lubelskim, wielkopolskim, zachodniopomorskim i świętokrzyskim odnotowano nieznaczny wzrost liczby ognisk epidemicznych, natomiast zmniejszyła się liczba ognisk epidemicznych zgłoszonych do Państwowej Inspekcji Sanitarnej w województwach: łódzkim, pomorskim, kujawsko-pomorskim, dolnośląskim i opolskim. W województwie warmińsko-mazurskim zarejestrowano w roku 2016 tyle samo ognisk, co w roku ubiegłym.

Najczęstsze czynniki alarmowe, które wywoływały ogniska epidemiczne w szpitalach w latach 2015 – 2016, przedstawia wykres 15.

Wykres 15. Procentowy udział wybranych czynników alarmowych wywołujących ogniska epidemiczne w latach 2015 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Podobnie jak w poprzednich latach, w roku 2016 dominowały zakażenia żołądkowo-jelitowe wywołane przez Clostridium difficile, jednak ich udział w łącznej liczbie zgłoszonych ognisk epidemicznych zakażeń szpitalnych zmniejszył się z 34,4% w roku 2015 do 28,3% w 2016 r.

Zmniejszył się także odsetek ognisk epidemicznych zakażeń szpitalnych wywoływanych przez rotawirusy z 8,3% w 2015 roku do 7,9% w 2016 roku oraz zakażeń wywołanych przez norowirusy z 13,8% w 2015 roku do 7,3% w 2016 roku. Ponadto w 2016 r. zarejestrowano 2 ogniska wywołane Salmonellą infantis i 2 ogniska wywołane Salmonellą enteritidis, co stanowi 0,8% ogółu zgłoszonych ognisk.

W przypadku 9,0% z ogólnej liczby zgłoszonych ognisk, które były zarejestrowane przez zespoły kontroli zakażeń szpitalnych jako ostre wirusowe zakażenia żołądkowo-jelitowe, nie ustalono etiologii zakażeń.

W porównaniu z rokiem 2015, w roku 2016 odnotowano zmiany w zakresie występowania czynników wywołujących ogniska epidemiczne zakażeń szpitalnych w podmiotach leczniczych, i tak nastąpił:

1. znaczny wzrost liczby ognisk epidemicznych wywołanych:

  • wirusem grypy A/H1N1 z 0,6% w 2015 r. do 9,8% w roku 2016,
  • Enterococcus faecium VRE z 1,7% w 2015 r. do 4,3% w roku 2016,
  • Klebsiella pneumoniae NDM z 1,9% w 2015 r. do 6,6% w roku 2016,
  • Świerzbowiec z 2,3% w 2015 r. do 3,2 % w roku 2016,
  • Klebsiella pneumoniae MBL z 0,6% w 2015 r. do 0,9% w roku 2016;
  • Klebsiella pneumoniae KPC z 0,6% w 2015 r. do 1,1% w roku 2016 ogółem zgłoszonych ognisk,

2. nieznaczny wzrost liczby ognisk epidemicznych wywołanych:

  • Staphylococcus aureus MRSA z 1,5% w roku 2015 do 1,7% w 2016 roku,
  • Acinetobacter baumannii z 5,4% w 2015 r. do 5,5% w 2016 roku,
  • Acinetobacter baumannii oporny na karbapenemy w 2016 r. – 0,9%,

3. odnotowano spadek liczby ognisk wywołanych przez:

  • Klebsiella pneumoniae ESBL z 5,2% w roku 2015 do 3,4% w 2016 roku,
  • Pseudomonas aeruginosa z 2,5% w roku 2015 do 1,7% w roku 2016.

Pod względem postaci klinicznych zakażeń w ogniskach epidemicznych sytuacja epidemiologiczna w 2016 r. kształtowała się jak pokazano na wykresie 16.:

  • zakażenia przewodu pokarmowego w 2015 r. stanowiły 56,6% ogółu zgłoszonych ognisk, natomiast w 2016 r. wskaźnik ten zmniejszył się do 44,3% (w związku ze zmniejszeniem się liczby ognisk epidemicznych wywołanych przez norowirusy, rotawirusy i Clostridium difficile),
  • zakażenia układu oddechowego stanowiły w 2015 r. 12,1%, zaś w 2016 r. 21,9% ogółu zakażeń, w tym 10,1% zakażeń wywołanych zostało wirusem grypy. Głównymi czynnikami wywołującymi zakażenia układu oddechowego były: Acinetobacter baumannii, Klebsiella pneumoniae ESBL, wirus grypy A/H1N1, wirus grypy typu B i A,
  • zakażenia miejsca operowanego stanowiły w 2015 r. 1,8% zaś w 2016 r. 3,8% ogółu zakażeń. Czynnikami alarmowymi najczęściej wywołującymi zakażenia miejsca operowanego w 2016 r. były: Enterococcus faecium VRE, Acinetobacter baumannii, Staphylococcus aureus MRSA, Klebsiella pneumoniae MBL,
  • zakażenia układu moczowego w 2015 roku stanowiły 3,1% w 2016 r. 8,3%, główne czynniki wywołujące zakażenie to Klebsiella pneumoniae NDM, Klebsiella pneumoniae ESBL,
  • posocznica stanowiła w 2015 roku 3,3% zaś w 2016 roku 2,3% ogółu zgłoszonych ognisk. Głównymi czynnikami wywołującymi zakażenie były: Acinetobacter baumannii, Pseudomonas aeruginosa

Wykres 16. Ogniska epidemiczne wg postaci klinicznej zakażenia w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Zakażenia szpitalne stanowią duże wyzwanie dla współczesnej medycyny, a zrozumienie ważności tej problematyki przez personel podmiotów leczniczych poprzez bieżący monitoring czynników alarmowych, czy ustawiczne szkolenia personelu pozwoli zminimalizować ryzyko zakażeń pacjentów i personelu, a tym samym podnieść jakość usług medycznych świadczonych w szpitalach. Szczególnie jest to istotne w związku z narastającym na całym świecie problemem lekooporności drobnoustrojów na dostępne antybiotyki, a także wzrostem liczby pacjentów zakażonych patogenami wielolekoopornymi jak Enterobacteriaceae, trudnymi do wyeliminowania ze środowiska szpitalnego.

Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w obszarze szczepień ochronnych

Szczepienia ochronne są najskuteczniejszym sposobem w walce z niebezpiecznymi, często śmiertelnymi chorobami zakaźnymi zagrażającymi zdrowiu i życiu. Są skuteczną i powszechnie społecznie akceptowaną metodą zapobiegania zachorowaniom na choroby zakaźne, zarówno w wymiarze zapobiegania tym zachorowaniom u osoby poddanej szczepieniom ochronnym (prewencji indywidualnej), jak również kształtowania odporności całej populacji na zachorowania (prewencji zbiorowej). Warunkiem osiągnięcia odporności w skali populacji jest wysoki odsetek zaszczepionych osób (zwykle odporność populacyjną osiąga się przy zaszczepieniu co najmniej ok. 95%), co skutecznie zapobiega szerzeniu się zachorowań na choroby zakaźne nie tylko wśród osób uodpornionych w drodze szczepienia, ale również osób, które ze względu na przeciwwskazania zdrowotne nie mogą być przeciw nim szczepione lub osób, które pomimo prawidłowo przeprowadzonego szczepienia nie wykształciły odporności immunologicznej. Obowiązkowe szczepienia ochronne prowadzą do wykorzenienia w przyszłości wybranych chorób zakaźnych.

Sposób regulacji obowiązkowych szczepień ochronnych w polskim prawie wynika zarówno z uczestnictwa Polski w koordynowanych przez WHO międzynarodowych programach całkowitego wykorzenienia (eliminacji) takich chorób zakaźnych jak polio, odra i różyczka, jak również z krajowych programów zwalczania chorób zakaźnych, a także konieczności zapewnienia populacji ochrony przed chorobami zakaźnymi o szczególnie ciężkim przebiegu i wysokiej śmiertelności.

Podobnie jak inne kraje, Polska od wielu lat realizuje program powszechnych szczepień ochronnych.

Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej na rzecz promocji szczepień ochronnych

W ramach promocji szczepień ochronnych Główny Inspektorat Sanitarny od 2013 roku realizuje akcję informacyjną pod hasłem „Zaszczep w sobie chęć szczepienia”. Celem tej inicjatywy jest zwiększenie zaufania społeczeństwa do działań na rzecz profilaktyki chorób zakaźnych, podniesienie poziomu wiedzy w zakresie umiejętności zapobiegania chorobom zakaźnym, którym można przeciwdziałać na drodze szczepień ochronnych oraz wzrost poziomu wiedzy dotyczącej korzyści wynikających ze szczepień. Adresatami informacji są rodzice i opiekunowie dzieci oraz pracownicy ochrony zdrowia, w tym: lekarze rodzinni, pediatrzy, położne, pielęgniarki środowiskowe. Akcja informacyjna jest realizowana poprzez stronę internetową. Na portalu zamieszczane są informacje na temat szczepień ochronnych wsparte opiniami ekspertów z dziedziny wakcynologii.

Od początku realizacji stronę akcji „Zaszczep w sobie chęć szczepienia” odwiedziło około 140 000 osób.

Efektem prowadzonych działań powinno być zwiększenie poziomu wiedzy społeczeństwa w zakresie szczepień ochronnych oraz poprawa dostępu do informacji na temat Programu Szczepień Ochronnych. Akcja informacyjna Zaszczep w sobie chęć szczepienia stanowi długofalowy projekt Państwowej Inspekcji Sanitarnej nacelowany na promocję szczepień ochronnych. Mając na względzie konieczność dostępu do rzetelnych informacji z zakresu szczepień ochronnych dla dzieci, jak i dorosłych, Główny Inspektorat Sanitarny wspiera wszelkie formy przekazu o charakterze społeczno-edukacyjnym na rzecz szczepień w Polsce, w tym kampanię „Zaszczep się wiedzą”.

Kierunki zmian Programu Szczepień Ochronnych

Ewolucja w zakresie szczepień ochronnych pozwala dostrzec i docenić istotną rolę szczepień ochronnych w profilaktyce chorób zakaźnych. Spojrzenie w przeszłość ilustruje, co osiągnęliśmy dzięki szczepieniom – jakie sukcesy i korzyści przyniosły szczepienia w aspekcie populacyjnym – w obliczu wyzwań wobec pojawiających się chorób oraz oczekiwań, co do zapobiegania ich występowaniu. Sytuacja epidemiologiczna chorób zakaźnych na przestrzeni lat uległa diametralnej zmianie. Zastosowanie oficjalnych, ramowych programów szczepień ochronnych pozwoliło na osiągnięcie wysokiego odsetka uodpornienia wśród populacji nimi objętych. Początkowo programy szczepień obejmowały wyłącznie szczepienia obowiązkowe, z upływem lat, celem uzupełnienia, wprowadzano do nich szczepienia zalecane. Dało to możliwość pełnej ochrony przed chorobami, którym można zapobiec drogą szczepień ochronnych.

Wykaz obowiązkowych szczepień ochronnych i grupy osób obowiązanych do poddania się tym szczepieniom zostały określone w art. 17 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi i rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 849 i 1815) wydanym na podstawie upoważnienia zawartego w art. 17 ust. 10 ww. ustawy. Powszechny obowiązek szczepień ochronnych dzieci i młodzieży dotyczy 13 chorób zakaźnych, takich jak: gruźlica, wirusowe zapalenie wątroby typu B, ostre nagminne porażenie dziecięce (poliomyelitis), inwazyjne zakażenie Haemophilus influenzae typu b, inwazyjne zakażenia Streptococcus pneumoniae, błonica, krztusiec, tężec, odra, różyczka, nagminne zakażenie przyusznic (świnka). W przypadku dzieci uczęszczających do żłobków obowiązkowe są ponadto szczepienia przeciw ospie wietrznej. Obowiązkowe są również szczepienia poekspozycyjne przeciw tężcowi, wściekliźnie i błonicy. W odniesieniu do każdej z tych chorób określono osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym oraz wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę do nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na te osoby. Uzupełnieniem ww. regulacji prawnych jest ogłaszany corocznie przez Głównego Inspektora Sanitarnego w drodze komunikatu Program Szczepień Ochronnych (PSO). PSO jest dokumentem o charakterze technicznym, przeznaczonym dla lekarzy oraz pielęgniarek będących realizatorami obowiązkowych szczepień ochronnych i zawiera informacje, a także zgodne z aktualną wiedzą medyczną wytyczne nt. sposobu realizacji obowiązku szczepień ochronnych, w tym wskazuje wiek, przesłanki wynikające ze stanu zdrowia i przesłanki epidemiologiczne, zgodnie z którymi dane szczepienie powinno zostać przeprowadzane. Kwestie dotyczące kształtu PSO podnoszone są rokrocznie przez ekspertów podczas posiedzeń Rady Sanitarno-Epidemiologicznej przy Głównym Inspektorze Sanitarnym i Pediatrycznej Grupy Ekspertów ds. PSO przy Ministrze Zdrowia. Ww. gremia eksperckie zarekomendowały priorytety zmian PSO do realizacji na lata 2016 – 2020. Rekomendowany przez polskich ekspertów jako priorytetowy od wielu lat postulat dotyczący wprowadzenia powszechnych szczepień przeciwko pneumokokom dla całej populacji dzieci został wprowadzony nowelizacją w 2016 r. rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych. Wśród kolejnych priorytetów zmian PSO wskazanych do realizacji na kolejne lata rekomendowane jest m. in. wprowadzenie szczepionek wysoko skojarzonych przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi z komponentą bezkomórkową, polio i Haemophilus influenzae typu b w miejsce dotychczasowych szczepień przeciwko tym patogenom, wprowadzenie szczepień przeciwko pneumokokom w wybranych grupach ryzyka pacjentów z pierwotnymi i wtórnymi niedoborami odporności od 6 do 18 roku życia, czy szczepień przeciwko meningokokom serogrupy B i C u dzieci z pierwotnymi i wtórnymi niedoborami odporności do 5 roku życia. Opublikowany w Komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 marca 2016 r. (Dz. Urz. Min. Zdrow. poz. 35) PSO na rok 2017 został zaktualizowany w związku z nowelizacją rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych w zakresie szczepień przeciw pneumokokom u dzieci urodzonych po 31 grudnia 2016 r.

Corocznie w Polsce opracowywana jest szczegółowa analiza przeprowadzonych szczepień ochronnych. Dokonuje się jej na podstawie danych uzyskanych ze sprawozdania rocznego ze szczepień ochronnych (MZ-54), którego wzór i terminy sporządzania określają przepisy o statystyce publicznej. Analiza uwzględnia m.in.:

  • stan zaszczepienia przeciwko poszczególnym chorobom zakaźnym dzieci z poszczególnych roczników oraz osób z określonych grup zawodowych i grup ryzyka podlegających obowiązkowi szczepień, w odniesieniu do poszczególnych województw oraz całego kraju,
  • porównanie stanu zaszczepienia osób podlegających szczepieniom w roku bieżącym do roku poprzedniego,
  • występowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP).

Na zlecenie Głównego Inspektora Sanitarnego wyniki analizy są corocznie publikowane przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny w Warszawie (NIZP-PZH) w biuletynie pt. „Szczepienia Ochronne w Polsce”, który stanowi główne źródło informacji o realizacji szczepień ochronnych w Polsce.