Higiena radiacyjna

Informacje ogólne

Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi działalność w zakresie higieny radiacyjnej na bazie oddziałów (sekcji) higieny radiacyjnej, które funkcjonowały w każdej z 16 wojewódzkich stacji sanitarno-epidemiologicznych.

Oddziały higieny radiacyjnej m.in. prowadziły nadzór nad warunkami pracy i ochroną zdrowia pracowników zatrudnionych:

  • w jednostkach opieki zdrowotnej stosujących urządzenia radiologiczne na podstawie zezwoleń wymienionych w art. 5 ust. 4 ustawy Prawo atomowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 576),
  • w zakładach pracy stosujących urządzenia wytwarzające pole elektromagnetyczne o częstotliwości od 0 Hz do 300 GHz.

Zadania pionu higieny radiacyjnej:

  • kontrole medycznych pracowni rentgenowskich oraz zakładów pracy posiadających urządzenia wytwarzające pole elektromagnetyczne pod kątem spełniania wymagań przepisów prawa,
  • wykonywanie pomiarów dozymetrycznych wokół źródeł promieniowania jonizującego i źródeł pól elektromagnetycznych oraz ocenę warunków pracy,
  • prowadzenie postępowania administracyjnego (wydawanie decyzji, postanowień, zaleceń itp.) w celu usunięcia stwierdzonych podczas kontroli nieprawidłowości,
  • ocena wyników pomiarów dawek indywidualnych osób zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące oraz prowadzenie postępowania wyjaśniającego w przypadku przekroczenia dawek granicznych promieniowania jonizującego i przy rozpoznawaniu choroby zawodowej związanej z ekspozycją na promieniowanie jonizujące lub pole elektromagnetyczne,
  • kontrola przestrzegania zasad ochrony radiologicznej pacjenta w postępowaniu diagnostyczno-leczniczym, w tym prowadzenie kontroli jakości aparatury rentgenowskiej,
  • opiniowanie projektów nowopowstających lub modernizowanych zakładów stosujących źródła promieniowania,
  • prowadzenie procesu nadawania uprawnień inspektorów ochrony radiologicznej (odpowiedzialnych za stan ochrony radiologicznej w pracowniach rentgenowskich),
  • wykonywanie pomiarów zawartości izotopów promieniotwórczych w próbkach wody powierzchniowej, wody do picia z sieci wodociągowej, produktów żywnościowych oraz pasz,
  • prowadzenie działalności opiniotwórczej, informacyjnej i popularyzatorskiej w dziedzinie ochrony przed promieniowaniem.

Ochrona radiologiczna w medycznych pracowniach rentgenowskich

W 2016 roku zewidencjonowano 15 805 jednostek prowadzących działalność z wykorzystaniem promieniowania jonizującego, w których zatrudniano 41 568 osób objętych kontrolą dawek indywidualnych.

W związku z działalnością kontrolną prowadzoną przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie higieny radiacyjnej skontrolowano 4 624 jednostki organizacyjne oraz wydano 293 decyzje administracyjne i zalecenia pokontrolne dotyczące m.in. usunięcia nieprawidłowości w zakresie ochrony przed promieniowaniem jonizującym.

W 2016 roku wydano 2 354 zezwolenia na uruchomienie i stosowanie aparatu RTG oraz 1 282 zezwolenia na uruchomienie pracowni. W trakcie wydawania zezwolenia na uruchomienie i stosowanie aparatu RTG oraz na uruchomienie pracowni RTG oceniane są projekty osłon stałych w zakresie ochrony radiologicznej personelu i osób z ogółu ludności.

Zgodnie z ustawą Prawo atomowe oraz rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2012 r. w sprawie nadawania uprawnień inspektora ochrony radiologicznej w pracowniach stosujących aparaty rentgenowskie w celach medycznych (Dz. U. poz. 1534), w roku 2016 Główny Inspektor Sanitarny powołał 45 komisji egzaminacyjnych; w wyniku przeprowadzonych egzaminów i złożonych wniosków wydano 501 uprawnień inspektora ochrony radiologicznej w pracowniach stosujących aparaty rentgenowskie w celach medycznych.

Ochrona radiologiczna pacjenta

System ochrony radiologicznej w Polsce reguluje ustawa z dnia 29.11.2000 r. Prawo atomowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 576) i przepisy wykonawcze. Przepisy wykonawcze określają w jaki sposób powinien być zorganizowany system ochrony radiologicznej personelu medycznego realizującego medyczne procedury radiologiczne, pacjentów poddawanych tym procedurom oraz populacji narażonej na promieniowanie jonizujące w związku z wykonywaniem procedur radiologicznych.

Ochrona radiologiczna pacjenta jest realizowana m.in. poprzez:

  • wykonanie pomiarów w zakresie kontroli jakości aparatury RTG – w roku ubiegłym inspekcja sanitarna wykonała 737 testów jakości aparatów rentgenowskich,
  • sprawdzenie czy jednostki wypełniają obowiązek prowadzenia kontroli jakości aparatury RTG.

Kontynuowano wydawanie zgód, o których mowa w art. 33d i 33e ustawy Prawo atomowe, tj. zgód na prowadzenie działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące w celach medycznych, których wydano 385 w tym: 309 z zakresu rentgenodiagnostyki, 4 z zakresu diagnostyki i leczenia chorób nienowotworowych, 6 z zakresu paliatywnego leczenia chorób nowotworowych z wykorzystaniem produktów radiofarmaceutycznych, 56 z zakresu radiologii zabiegowej oraz 10 z zakresu radioterapii onkologicznej.

Ochrona dotycząca wykorzystania pól elektromagnetycznych w środowisku pracy

Dane z zakresu ochrony przed polami elektromagnetycznymi 0 Hz – 300 GHz w środowisku pracy przedstawiają się następująco:

  • w roku 2016 skontrolowano 698 zakładów pracy na 6 058 będących w ewidencji;
  • liczba zewidencjonowanych urządzeń, będących źródłem PEM wyniosła na koniec roku 37 753.

Skontrolowano 566 podmiotów prowadzących działalność leczniczą na 2 563 będące w ewidencji, w przemyśle – 97 na 582, w radiokomunikacji i łączności – 23 na 2 840. Na 37 753 urządzenia będące źródłem pól elektromagnetycznych na stanowiskach pracy skontrolowano 4 297.

Liczba zatrudnionych przy ww. urządzeniach osób wynosiła 59 652 z czego:

  • w ochronie zdrowia 44 939,
  • w energetyce 323,
  • w przemyśle 9 580,
  • w radiokomunikacji i łączności 4 068.

Na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 czerwca 2014 r. (Dz. U. poz. 817) w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy ocenę wielkości ekspozycji na pole elektromagnetyczne oddaje wskaźnik ekspozycji w (w – wskaźnik ekspozycji przedstawia stosunek wielkości ekspozycji rzeczywistej do dopuszczalnej, stąd jego znacząca rola w ocenie ekspozycji).

Wskaźnik ekspozycji w > 1 dotyczył 22 osób, co oznacza, że osoby te podlegały ekspozycji niedopuszczalnej.

Dotyczyło to osób zatrudnionych w ochronie zdrowia – 9 osób (z czego 8 pracujących przy urządzeniach MRI) oraz w przemyśle – 13 osób. W takich sytuacjach nakazano dostosowanie warunków pracy, aby były one zgodne z obowiązującymi przepisami, poprzez:

  • dopasowanie rzeczywistego czasu pracy pracowników do czasu dopuszczalnego,
  • stosowanie rotacji pracowników,
  • rozwiązania organizacyjne polegające na odsunięciu stanowisk pracy od źródeł pól elektromagnetycznych.

Dla 8 651 osób wskaźnik ekspozycji w zawierał się w przedziale 0,5 – 1, w tym dla pracowników działalności leczniczej – 7 003 osób. Dla pozostałych wskaźnik ten nie przekraczał wartości 0,5.

Nadzór w zakresie skażeń promieniotwórczych

Wojewódzkie stacje sanitarno-epidemiologiczne w strukturze organizacyjnej posiadają tzw. Podstawowe Placówki Pomiarów Skażeń Promieniotwórczych prowadzące pomiary zawartości izotopów promieniotwórczych w próbkach wody powierzchniowej, wody do picia z sieci wodociągowej, produktów żywnościowych oraz pasz.

W roku 2016 w placówkach tych wykonano łącznie 1 092 oznaczenia Cs-137, 49 oznaczeń Sr-90 oraz 322 inne oznaczenia, m.in. aktywności K-40, aktywności globalnej beta w opadzie atmosferycznym, pomiaru mocy dawki promieniowania gamma w powietrzu.

Ponadto w ramach Systemu Bezpieczeństwa Żywności prowadzony był monitoring produktów żywnościowych, w ramach którego wykonano 47 oznaczeń Cs-137 metodą radiochemiczną oraz 213 oznaczeń Cs-137 metodą spektrometryczną. Otrzymane wyniki były wielokrotnie niższe od dopuszczalnych poziomów skażenia radioaktywnego.

Podsumowanie

Na podstawie danych z działalności nadzorowej Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie higieny radiacyjnej należy stwierdzić, iż podobnie jak w latach ubiegłych nie zanotowano przypadków nadmiernego zagrożenia zdrowia osób zatrudnionych przy źródłach promieniowania jonizującego oraz urządzeniach wytwarzających pola elektromagnetyczne.