Nadzór nad warunkami sanitarno-higienicznymi środowiska pracy i chemikaliami

Wprowadzenie

Działalność kontrolna Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie pionu higieny pracy realizowana była w 2016 roku przez wojewódzkie oraz powiatowe i graniczne stacje sanitarno-epidemiologiczne. W 2016 r. funkcjonowało 16 wojewódzkich stacji sanitarno-epidemiologicznych, 318 stacji powiatowych oraz 10 stacji granicznych, z czego 7 stacji realizowało zagadnienia pionu higieny pracy.

Działalność kontrolna w ramach bieżącego nadzoru sanitarnego

Kluczowe kierunki działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie prowadzonego nadzoru sanitarnego w celu poprawy warunków pracy i ochrony zdrowia pracowników przed negatywnym oddziaływaniem szkodliwych i uciążliwych czynników występujących w miejscu pracy określone były w Wytycznych Głównego Inspektora Sanitarnego do planowania i działalności Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. Bieżący nadzór sanitarny sprawowany przez pion higieny pracy Państwowej Inspekcji Sanitarnej obejmował w 2016 r. kontrolę przestrzegania przepisów m.in. z zakresu: bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach pracy, wykonywania badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, przeprowadzania profilaktycznych badań lekarskich, występowania substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy, występowania szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy, produktów biobójczych, detergentów oraz prekursorów narkotyków kategorii 2 i 3, a także oceny ryzyka zawodowego. Plan pracy obejmował zarówno programy wieloletnie, tj. ocenę przygotowania pracodawców pod kątem przestrzegania przepisów i zasad bhp podczas usuwania bądź zabezpieczania wyrobów zawierających azbest w ramach rządowego „Programu Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009 – 2032”, dwuletni programu dotyczącego sporządzenia oceny warunków pracy pracowników zatrudnionych w przemyśle tworzyw sztucznych. Szczególną uwagę zwrócono również na pracowników narażonych na rtęć i jej związki.

Pion higieny pracy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. obejmował ewidencją 129 905 zakładów pracy (128 625 w roku 2015), zatrudniających ogółem 4 661 068 pracowników (w 2015 r. – 4 518 983), z czego największa liczba zatrudnionych to pracownicy wg. następującej klasyfikacji działalności:

  • PKD 86 Opieka zdrowotna i pomoc społeczna – 456 553 zatrudnionych,
  • PKD 10 Przetwórstwo przemysłowe – 355 881 zatrudnionych,
  • PKD 25 Produkcja metalowych wyrobów gotowych, z wyłączeniem maszyn i urządzeń – 250 116 zatrudnionych,
  • PKD 85 Edukacja – 208 305 zatrudnionych,
  • PKD 46 Handel hurtowy, z wyłączeniem handlu pojazdami samochodowymi – 201 475 zatrudnionych.

Wykres 38. Struktura zakładów pracy w ewidencji pionu higieny pracy w latach 2015 – 2016 (wg liczby zatrudnionych pracowników)

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Pracownicy pionu nadzoru higieny pracy Państwowej Inspekcji Sanitarnej przeprowadzili w 2016 r. 56 713 kontroli u 44 617 pracodawców (w 2015 r. – 58 250 kontroli u 45 315 pracodawców), zatrudniających łącznie 2 356 391 pracowników. Nadzorem objętych zostało 34,3% zewidencjonowanych podmiotów (w 2015 r. – 35,2% ).

Zakres przeprowadzanych kontroli obejmował m.in.:

  • nadzór nad substancjami chemicznymi i ich mieszaninami – 26 185 kontroli w 4 400 obiektach zajmujących się obrotem substancjami chemicznymi i ich mieszaninami oraz w 20 362 obiektach stosujących chemikalia,
  • nadzór nad prekursorami narkotyków kategorii 2 i 3 – 2 072 kontrole, w tym m.in. w 620 obiektach zajmujących się obrotem prekursorami narkotyków kategorii 2 i 3,
  • nadzór nad produktami biobójczymi – 5 492 kontrole, w tym m.in. w 2 175 obiektach wprowadzających do obrotu produkty biobójcze,
  • nadzór w zakresie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy – 3 586 kontroli w 3 091 obiektach,
  • nadzór nad czynnikami biologicznymi w środowisku pracy – 11 944 kontrole w 10 894 obiektach.

Przekroczenia normatywów higienicznych czynników szkodliwych dla zdrowia stwierdzono łącznie w 4 644 skontrolowanych badaniami zakładach pracy. Przekroczenia NDS i NDN odnotowane w 2016 r. dotyczyły głównie branż o następującym profilu produkcji:

  • produkcja wyrobów z drewna oraz z korka, z wyłączeniem mebli; produkcja wyrobów ze słomy i materiałów używanych do wyplatania (PKD 16) – w 727 zakładach,
  • produkcja metalowych wyrobów gotowych, z wyłączeniem maszyn i urządzeń (PKD 25) – w 657 zakładach,
  • przetwórstwo przemysłowe (PKD 10) – w 324 zakładach,
  • produkcja mebli (PKD 31) – w 271 zakładach.

Specyfika procesów produkcyjnych zakładów, w których stwierdzono największą liczbę przekroczeń, sprawiła, że pracownicy eksponowani byli na więcej niż jeden czynnik szkodliwy. Osoby zatrudnione przy produkcji metalowych wyrobów gotowych oraz produkcji wyrobów z drewna oraz korka narażone były zarówno na pyły, jak i hałas. Ogółem w warunkach przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń (NDS) i natężeń (NDN) czynników szkodliwych dla zdrowia w 2016 r. zatrudnionych było 213 182 pracowników (w 2015 r. – 209 685), z czego:

  • przy wydobywaniu węgla kamiennego i węgla brunatnego (lignitu) – 28 873 pracowników,
  • przy produkcji artykułów spożywczych – 14 967 pracowników,
  • przy produkcji wyrobów z drewna oraz korka, z wyłączeniem mebli; produkcji wyrobów ze słomy i materiałów używanych do wyplatania – 20 818 pracowników,
  • przy produkcji metalowych wyrobów gotowych, z wyłączeniem maszyn i urządzeń – 24 398 pracowników,
  • przy produkcji metali – 11 075 pracowników,
  • przy produkcji mebli – 12 521 pracowników.

Najpowszechniej występującym czynnikiem szkodliwym w nadzorowanych zakładach pracy, podobnie jak w latach ubiegłych, był ponadnormatywny hałas, którego przekroczenie stwierdzono w 4 698 zakładach. Łączna liczba osób narażonych na jego oddziaływanie stanowiła 6,9% ogółu zatrudnionych w różnych gałęziach gospodarki.

Działania organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej pionu higieny pracy ukierunkowane były na wyegzekwowanie od pracodawców poprawy warunków pracy, m.in. poprzez podjęcie działań mających na celu obniżenie stężeń i natężeń czynników szkodliwych na stanowiskach pracy. Pracodawcy zobligowani byli również do opracowania i następnie wdrażania w życie programów działań organizacyjno-technicznych zmierzających do obniżenia poziomu hałasu.

Wykres 39. Najistotniejsze uchybienia w skontrolowanych zakładach w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Prowadzono postępowania administracyjno-egzekucyjne w związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami, w wyniku których wydanych zostało 14 400 decyzji administracyjnych, zawierających 41 828 nakazów m.in. w zakresie:

  • badań i pomiarów czynników szkodliwych – 9 696 nakazów,
  • oceny ryzyka zawodowego – 4 724 nakazy,
  • substancji chemicznych i ich mieszanin – 3 610 nakazów,
  • obniżenia normatywów stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia – 1 853 nakazy,
  • czynników biologicznych w środowisku pracy – 1 240 nakazów,
  • substancji, mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy – 759 nakazów,
  • produktów biobójczych – 69 nakazów,
  • detergentów – 44 nakazy,
  • prekursorów narkotyków kategorii 2 i 3 – 38 nakazów,
  • unieruchomienia stanowisk pracy – 16 nakazów,
  • unieruchomienia zakładu – 1 nakaz.

W związku z niewykonaniem przez część pracodawców decyzji organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej, w postępowaniu egzekucyjnym w 2016 r. wydanych zostało 213 postanowień o nałożeniu grzywien celem przymuszenia do wykonania decyzji. Nałożono grzywny w drodze mandatu karnego w liczbie: 106 na łączną kwotę 24 100 PLN.

Choroby zawodowe

Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, realizując zadania dotyczące nadzoru nad zdrowotnymi warunkami środowiska pracy, prowadziła również postępowanie administracyjne w zakresie występowania chorób zawodowych.

Postępowanie w sprawie chorób zawodowych w 2016 r. prowadzone było w oparciu o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. z 2013 r., poz.1367) oraz rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 sierpnia 2002 r. w sprawie dokumentowania chorób zawodowych i skutków tych chorób (Dz. U. z 2013 r., poz. 1379).

Do organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. wpłynęło łącznie 4 879 podejrzeń o chorobę zawodową (w 2015 r. – 5 039). W wyniku przeprowadzonych postępowań wyjaśniających i administracyjnych organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej wydały 2 156 decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej oraz 2 462 decyzje o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej.

Łącznie w 2016 r. po uprawomocnieniu decyzji stwierdzono 2 128 chorób zawodowych, z czego w województwach: śląskim – 615, mazowieckim – 195 oraz małopolskim – 183. Najmniejszą liczbę chorób zawodowych stwierdzono w województwach: lubuskim – 52 przypadki i opolskim –16 przypadków.

Od decyzji wydanych przez Państwowych Powiatowych Inspektorów Sanitarnych w przedmiocie chorób zawodowych do organu II instancji wpłynęło 596 odwołań. Państwowi wojewódzcy inspektorzy sanitarni wydali 489 decyzji, z czego 239 zostało zaskarżonych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniesiono 39 skarg kasacyjnych. Główny Inspektor Sanitarny w ramach postępowania odwoławczego wydał w 2016 roku 14 decyzji administracyjnych oraz 12 postanowień w przedmiocie chorób zawodowych, z czego 8 zostało zaskarżonych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W 2016 r. dominowały: pylica płuc (600 przypadków), następnie choroby zakaźne lub pasożytnicze (569 przypadków). Na trzecim miejscu pod względem ilościowym rozpoznano schorzenia spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym (213 przypadków). Przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy w liczbie 184 przypadków klasyfikują się na miejscu czwartym. Obustronny trwały odbiorczy ubytek słuchu typu ślimakowego lub czuciowo-nerwowego spowodowany hałasem, wyrażony podwyższeniem progu słuchu o wielkości co najmniej 45 dB w uchu lepiej słyszącym, obliczony jako średnia arytmetyczna dla częstotliwości audiometrycznych 1,2 i 3 kHz znalazł się na piątym miejscu i wystąpił w liczbie 135 przypadków, tak samo jak przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy.

Wykres 40. Występowanie chorób zawodowych w latach 2007 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Szczegółowe dane dotyczące stwierdzonych chorób zawodowych opracowywane są przez Instytut Medycyny Pracy w Łodzi w ramach Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych. Celem Rejestru jest zbieranie i przetwarzanie danych dotyczących stwierdzonych chorób zawodowych i opracowywanie analiz kształtowania się zapadalności na te choroby. Rejestr jest tworzony na podstawie kart stwierdzenia chorób zawodowych przesyłanych przez państwowych wojewódzkich inspektorów sanitarno-epidemiologicznych, po uprawomocnieniu się decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej.

Działalność laboratoryjna Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie badań i pomiarów środowiska pracy

W ramach działalności laboratoryjnej w 2016 r. pracownicy pionu higieny pracy przeprowadzili 155 462 – oznaczeń czynników szkodliwych i uciążliwych, dokonując oceny na 61 738 stanowiskach pracy, w 2015 r. – 154 883 oznaczeń odpowiednio na 50 266 stanowiskach pracy.

Laboratoria środowiska pracy wojewódzkich i powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych mają wdrożony system zarządzania jakością oraz posiadają certyfikaty akredytacji na określone badania i pomiary czynników szkodliwych.

Wykres 41. Oznaczenia czynników szkodliwych i uciążliwych w latach 2015 - 2016.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Podsumowanie

Pracownicy pionu higieny pracy realizując zadania z zakresu poprawy warunków pracy w 2016 roku przeprowadzili 56 713 kontroli w zakładach pracy zatrudniających 2 356 391 pracowników. Konsekwencją przeprowadzonych działań kontrolnych było wydanie 14 400 decyzji administracyjnych o naruszeniu przepisów higieniczno-sanitarnych.

Największy odsetek uchybień w skontrolowanych zakładach stanowił brak badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia – 13,1% (w 2015 r. – 13,0%). Przekroczenia normatywów higienicznych czynników szkodliwych dla zdrowia stwierdzono w 4 644 skontrolowanych zakładach pracy.

W 2016 r. w zakresie nadzoru nad chemikaliami stwierdzono w porównaniu z rokiem poprzednim objętym sprawozdawczością spadek liczby kontroli, szczególnie w obszarze substancji chemicznych i ich mieszanin (o 517 kontroli), natomiast w zakresie produktów biobójczych nastąpił spadek o 571 kontroli.

W porównaniu z rokiem 2015 odnotowano zwiększenie liczby stwierdzonych chorób zawodowych – o 22 przypadki.

Działania Inspekcji Sanitarnej w zakresie kompetencji pionu higieny pracy przyczyniły się do poprawy warunków pracy oraz zwiększenia poziomu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników.