Ocena stanu sanitarnego placówek dla dzieci i młodzieży w 2016 roku

Informacje ogólne

W roku 2016 Państwowa Inspekcja Sanitarna nadzorowała 44 621 placówek przeznaczonych dla dzieci i młodzieży, w tym m.in. placówki edukacyjne (przedszkola i szkoły), opiekuńczo-wychowawcze (m. in. żłobki i domy dziecka) i inne, np. bursy i internaty, domy studenckie oraz ośrodki specjalne. W liczbie tej mieściło się 19 719 szkoły wszystkich typów, w tym 8 179 szkół podstawowych, 2 586 gimnazjów, 878 liceów ogólnokształcących, 533 szkoły policealne, 234 szkoły zawodowe ponadgimnazjalne, 97 szkół specjalnych oraz 7 212 zespołów szkół, w ramach których funkcjonowały placówki różnych typów. Ponadto nadzorowanych było 2 769 żłobków.

Nadzór nad warunkami sanitarnymi w placówkach dla dzieci i młodzieży

Pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w ramach realizacji zadań związanych z nadzorem nad warunkami sanitarno-higienicznymi placówek dla dzieci i młodzieży w  2016 roku przeprowadzili 46 616 kontroli w  32 003 placówkach, z których korzystało łącznie 5 653 247 osób, w tym 3 574 082 uczniów szkół wszystkich typów (szkoły podstawowe, gimnazja, licea, szkoły ponadgimnazjalne zawodowe, szkoły specjalne, zespoły szkół).

Większość kontroli przeprowadzonych została w sposób planowy, jedynie nieznaczny odsetek stanowiły kontrole o charakterze interwencyjnym, tj. podjęte w rezultacie (dokonanego np. przez rodziców uczniów) zgłoszenia dotyczącego podejrzenia, że na terenie placówki nie zostały zapewnione dzieciom i młodzieży bezpieczne i higieniczne warunki pobytu.

Stan sanitarny budynków, w których funkcjonują placówki dla dzieci i młodzieży

W wyniku kontroli prowadzonych w 2016 roku uchybienia dotyczące zarówno stanu sanitarno-higienicznego, jak i sanitarno-technicznego obiektu, w którym mieści się placówka dla dzieci i młodzieży stwierdzono w  397, podczas gdy 240 skontrolowanych placówek było w niewłaściwym stanie sanitarno-higienicznym, natomiast 685 w złym stanie sanitarno-technicznym. Ogółem nieprawidłowości stwierdzono w 1 322 (ok. 4%) skontrolowanych placówkach.

Zaplecze sanitarne placówek dla dzieci i młodzieży oraz warunki do utrzymania higieny osobistej

Zapewnienie prawidłowych warunków do utrzymania higieny osobistej we wszystkich placówkach nauczania i wychowania jest gwarancją utrzymania higieny osobistej dzieci i młodzieży oraz jednym z elementów profilaktyki szerzenia się chorób zakaźnych.

Pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w trakcie kontroli placówek dla dzieci i młodzieży odnotowali, że 31 235 placówek posiadało podłączenie do sieci wodociągowej, z własnego ujęcia wody korzystały 564 placówki, natomiast 4 785 odprowadzało nieczystości do zbiornika bezodpływowego, a 1 039 placówek posiadało własne oczyszczalnie ścieków.

W 688 obiektach nie zapewniono zgodnego z przepisami standardu dostępności do urządzeń sanitarnych (zbyt wielu uczniów w obiekcie), w 81 placówkach stwierdzono zaniedbania w zakresie stanu czystości i porządku sanitariatów, natomiast w 592 przypadkach urządzenia sanitarne okazały się niesprawne technicznie. Ponadto w 12 placówkach dostępne były jedynie ustępy zewnętrzne.

Skontrolowano również szkoły pod względem realizacji obowiązku zapewnienia bieżącej ciepłej wody we wszystkich umywalkach. Pomimo znacznej poprawy w ostatnich latach, w  87 obiektach nie wywiązano się z ww. obowiązku.

W 81 szkołach nie zapewniono należytych warunków do utrzymania higieny osobistej (np. brak papieru toaletowego, ręczników papierowych do suszenia rąk lub suszarki elektrycznej do suszenia rąk oraz mydła w płynie w dozownikach).

Ergonomia wyposażenia placówek dla dzieci i młodzieży

Państwowa Inspekcja Sanitarna, realizując zadania z zakresu zdrowia publicznego, systematycznie przeprowadziła w przedszkolach i szkołach ocenę dostosowania mebli szkolnych do zasad ergonomii z obowiązują normą w tym zakresie. Zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami, wyposażenie placówek dla dzieci i młodzieży powinno posiadać certyfikat potwierdzający zgodność wyrobu z parametrami określonymi w Polskiej Normie lub atest potwierdzający bezpieczeństwo użytkowania produktu. Celem przeprowadzanych pomiarów jest eliminacja występujących nieprawidłowości oraz propagowanie zasad prawidłowego doboru mebli wśród dzieci i młodzieży, nauczycieli, jak i wychowawców. Podczas kontroli przeprowadzano ocenę poprawności rozmieszczenia dzieci i uczniów w ławkach i stolikach, zgodnie z obowiązującymi normami. Obowiązek ten nie dotyczy mebli i innych elementów wyposażenia nabytych przed 1997 rokiem.

Kontrola w niniejszym zakresie wykazała, że spośród 27 600 skontrolowanych placówek, 176 (1%) wyposażonych było wyłącznie w meble bez certyfikatu, 600 (2%) placówek posiadało do 25% certyfikowanych mebli, 1 499 (5%) placówek posiadało nie więcej niż 50% certyfikowanego wyposażenia, natomiast w  4 907 (18%) placówkach ponad 50% mebli posiadało certyfikat zgodności z Polską Normą, a w  20 073 (73%) szkołach stwierdzono korzystanie wyłącznie z mebli z certyfikatem.

Oceniono również dostosowanie mebli do wysokości ciała uczniów. Uchybienia stwierdzono na 4 027 stanowiskach w 531 oddziałach 153 szkół podstawowych, 812 stanowiskach w  128 oddziałach 30 gimnazjów oraz 10 stanowiskach w 4 oddziałach 1 liceum ogólnokształcącego.

Pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej skontrolowali również 26 716 szkół pod względem korzystania przez uczniów z certyfikowanych urządzeń i sprzętu sportowego. W 831 (ok. 3%) szkołach zapewniono do 25% certyfikowanego sprzętu sportowego, w 1 551 (6%) – do 50% sprzętu posiadającego certyfikaty, 4 340 (16%) placówek posiadało więcej niż 50% sprzętu posiadającego certyfikaty, z kolei w 17 825 (68%) placówkach zapewniono wyłącznie certyfikowany sprzęt sportowy.

Zapewnienie miejsca na podręczniki i przybory szkolne

W trosce o stan zdrowia uczniów wprowadzony został prawny obowiązek zapewnienia uczniom miejsca na pozostawienie w placówkach podręczników i przyborów szkolnych. Zbyt duże obciążenie uczniów ciężarem tornistrów/plecaków szkolnych może powodować nasilenie bólu pleców, zmniejszenie pojemności płuc, sprzyjać kształtowaniu nieprawidłowej statyki ciała i w efekcie prowadzić do skrzywienia kręgosłupa.

Z obowiązku tego w pełni (zapewniając możliwość zostawienia podręczników i innych przyborów szkolnych uczniom wszystkich klas) wywiązało się ogółem 18 287 (ok. 88,9%) szkół spośród skontrolowanych 20 565 różnych typów szkół, w tym 10 809 (59,1%) szkół podstawowych, 5 241 (28,6%) gimnazjów, 995 (5,4%) liceów ogólnokształcących oraz 1242 (6,8%) szkół ponadgimnazjalnych.

Warunki do prowadzenia zajęć wychowania fizycznego

W ramach nadzoru nad bezpieczeństwem i higieną pobytu dzieci i młodzieży w szkołach, kontrolami objęto również warunki sanitarno-higieniczne prowadzenia zajęć wychowania fizycznego. Ocenie poddano m. in. posiadanie przez placówkę infrastruktury sportowej oraz stan sanitarno-techniczny zaplecza sportowego.

Z pełnej infrastruktury sportowej, tj. szkolnego zespołu sportowego (w skład którego wchodzi sala gimnastyczna, sala rekreacyjna oraz pomieszczenia pomocnicze, np. szatnia) z boiskiem korzystać mogli uczniowie 6 363 (42%) szkół z 15 111 wszystkich skontrolowanych placówek. Z kolei 712 (4,7%) szkół posiadało tzw. zespół sportowy bez boiska, 257 szkół – wyłącznie salę gimnastyczną, natomiast 999 (6,6%) obiektów – tylko boisko. Odnotowano, że niezależnie od posiadanej infrastruktury sportowej, zajęcia wychowania fizycznego na korytarzach odbywały się w 1 061 (7%)szkołach. Całkowity brak zaplecza sportowego stwierdzono w przypadku 1 230 (8%) placówek.

Podczas kontroli oceniono również stopień korzystania przez uczniów z natrysków po odbytych zajęciach sportowych. Tylko w 229 (1,5%) szkołach uczniowie korzystali z natrysków po każdych zajęciach sportowych, natomiast w 1 381 (9%) sporadycznie. 163 (1%) szkół posiadało natryski nieczynne (nieudostępnione do użytku), z kolei w 1 944 (12,9%) nie były one używane. Dyrektorzy placówek powinni w tym zakresie podjąć działania, aby w znacznym stopniu zwiększyć wykorzystanie natrysków przez uczniów bezpośrednio po zajęciach wychowania fizycznego, gdyż wykorzystywane są często przez placówki jako magazynki lub w innych celach.

Rozkład zajęć oraz organizacja czasu pobytu w szkole

Na właściwy rozwój ucznia wpływa między innymi organizacja procesu nauczania i wychowania w szkołach, zwłaszcza planowanie nauki i odpoczynku. W roku 2016 w ramach nadzoru nad higieną procesu nauczania skontrolowano rozkłady zajęć w 15 007 szkołach wszystkich typów, gdzie w 715 (4,8%) stwierdzono nieprawidłowości. Zgodnie z przepisami prawnymi plan zajęć dydaktyczno-wychowawczych powinien uwzględniać potrzebę równomiernego obciążenia zajęciami w poszczególnych dniach tygodnia, a w szczególności: zajęcia powinny rozpoczynać się o stałej porze, przy czym różnica pomiędzy dniami nie powinna być większa niż 1 godzina oraz różnica liczby godzin lekcyjnych pomiędzy kolejnymi dniami tygodnia nie powinna być większa od 1 godziny. Istotnym jest również, aby rozkład zajęć układać zwracając uwagę na trudność poszczególnych przedmiotów. Skontrolowano w tym zakresie 9 154 szkoły podstawowe, nieprawidłowości odnotowano w 453 (3%) z nich. Ponadto skontrolowano 4 349 gimnazjów, spośród których w 147 (1%) nie zapewniono higienicznego rozkładu zajęć, 687 liceów ogólnokształcących, z czego w 45 (0,3%) stwierdzono uchybienia w przedmiotowym zakresie, jak również 817 ponadgimnazjalnych szkół zawodowych, gdzie uchybienia odnotowano w przypadku 70 szkół (0,5%).

Żywienie w szkołach

W 2016 roku, w trakcie kontroli sanitarnych placówek szkolnych, uzyskano informacje dotyczące żywienia i dożywiania dzieci i młodzieży. Na 14 651 skontrolowanych szkół 12 054 placówki oferowały uczniom ciepłe posiłki. 6 594 placówki oferowały obiady pełne, natomiast 6 044 – obiady jednodaniowe, z których łącznie korzystało 1 165 053 dzieci i młodzieży. Z posiłków dofinansowanych skorzystało 358 255 (31%) uczniów.

W 6 362 szkołach posiłki przygotowywane były na miejscu, podczas gdy 5 878 placówek zapewniało posiłki przygotowywane poza szkołą (catering). W 5 207 szkołach prowadzone było wydawanie śniadań dla 87 973 uczniów.

W porównaniu z latami ubiegłymi znacznie wzrosła ilość szkół wydających napoje uczniom (w tym wodę). Z  tej możliwości skorzystało 1 085 969 uczniów z 6 333 skontrolowanych placówek.

Zabezpieczenie piaskownic przed dostępem zwierząt

Z uwagi na bezpieczeństwo i higienę korzystania ze szkolnych placów zabaw, boisk i terenów rekreacyjnych przez dzieci i młodzież konieczne jest zabezpieczanie terenu (np. piaskownic) przed dostępem zwierząt, w szczególności przed zanieczyszczeniem odchodami zwierzęcymi. W toku kontroli sanitarnych spośród 36 429 skontrolowanych placówek stwierdzono niewystarczającą ochronę przed zanieczyszczeniami placów zabaw/terenów rekreacyjnych w przypadku 498 placówek, niewystarczającą ochronę przed zanieczyszczeniami terenów sportowych w 28 szkołach oraz niewystarczającą ochronę przed zanieczyszczeniami zarówno placów zabaw/terenów rekreacyjnych jak i terenów sportowych należących do 215 szkół. W roku 2016 wydano łącznie 116 decyzji administracyjnych z czego wyegzekwowano 63 oraz nałożono 9 mandatów karnych.

Warunki sanitarne zorganizowanych form wypoczynku dzieci i młodzieży

W roku 2016, w elektronicznej bazie Kuratorium Oświaty, zarejestrowano 27 011 turnusów zorganizowanego wypoczynku dzieci i młodzieży. W ramach wypoczynku dzieci i młodzieży podejmowano działania profilaktyczne i prewencyjne zmierzające do zapewnienia bezpiecznego wypoczynku.

Podczas kontroli tematycznych dotyczących przygotowań do XXXI Światowych Dni Młodzieży w 2016 roku, w placówkach pobytu dzieci i młodzieży (szkoły, internaty, bursy, młodzieżowe domy kultury, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze) zwracano szczególną uwagę na dostęp dzieci i młodzieży do ciepłej, bieżącej wody, wyposażenie w urządzenia sanitarne oraz ich utrzymanie w stanie pełnej sprawności technicznej i czystości. Wzorem lat ubiegłych, wypoczynek w miejscu zamieszkania zorganizowany był przez placówki pracy pozaszkolnej (domy kultury, kluby osiedlowe, świetlice). Dla dzieci i młodzieży organizowano zajęcia w formie zabaw, konkursów, turniejów i wycieczek plenerowych. W trosce o bezpieczny wypoczynek propagowano właściwe zachowania poprzez dystrybucję materiałów edukacyjnych dotyczących m.in. profilaktyki wszawicy w placówkach, profilaktyki oraz przestrzegania zakazu palenia tytoniu, bezpieczeństwa żywności i żywienia oraz używania substancji psychoaktywnych.

Skontrolowano warunki sanitarno-higieniczne podczas 10 984 turnusów (z których skorzystały łącznie 569 303 osoby), z czego 127 kontroli miało charakter interwencyjny, tj. zostały przeprowadzone na skutek zgłoszenia podejrzenia, iż uczestnikom nie zapewniono należytych warunków sanitarnych, z czego 73 interwencje okazały się uzasadnione. Kontrole wykazały 198 przypadków uchybień w zakresie warunków sanitarno-higienicznych wypoczynku. W przypadku 92 turnusów stwierdzono brak aktualnej dokumentacji zdrowotnej personelu.

Żłobki

Zgodnie z treścią danych uzyskanych w związku z nadzorem nad żłobkami i klubami dziecięcymi, w ewidencji figurowało 2 796 placówek, w tym 2 266 żłobków, z których 1 808 utworzono po wejściu w  życie ustawy o  opiece nad dziećmi w  wieku do lat 3 z dnia 4 lutego 2011 r. (Dz. U. 2011 nr 45 poz. 235 ze zm.) oraz 503 kluby dziecięce. W roku 2016 złożono łącznie 565 wniosków o wydanie opinii sanitarnej, z czego 536 placówek otrzymało pozytywną opinię w zakresie spełnienia wymogów sanitarnych. W wyniku stwierdzonych podczas kontroli nieprawidłowości 11 placówkom odmówiono wydania pozytywnej opinii sanitarnej. W 24 placówkach postępowanie o wydanie opinii PIS jest w toku. W 2016 roku 132 placówki objęte nadzorem Państwowej Inspekcji Sanitarnej zawiesiły lub zakończyły działalność.

W placówkach, które nie uzyskały pozytywnej opinii sanitarnej stwierdzono m.in. następujące uchybienia:

  • nie zapewniono wymaganej powierzchni pomieszczeń (5),
  • wyposażenie nie posiadało atestów lub certyfikatów (7),
  • wysokość pomieszczeń przeznaczonych na pobyt dzieci wynosiła mniej niż wymagane przepisami 2,5 m (5),
  • brak wyraźnych oznakowań, przypisanych do konkretnego dziecka pościeli i leżaków oraz ich nieodpowiednie przechowywanie (10),
  • poziom podłogi w  pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi był niższy niż określony przepisami, tj. 30 cm powyżej terenu urządzonego przy budynku (6),
  • meble nie były dostosowane do wymagań ergonomii (5),
  • nie zapewniono bieżącej ciepłej wody (3),
  • nie zapewniono stanowiska do przewijania dzieci (7),
  • brak zabezpieczenia grzejników centralnego ogrzewania (9).

Postępowanie administracyjne

Państwowa Inspekcja Sanitarna, sprawując nadzór nad warunkami higieny dzieci i młodzieży, egzekwuje realizację prawnych nakazów dotyczących zapewnienia odpowiednich standardów higieny w licznych obszarach (stan sanitarno-techniczny budynków, w których działają placówki dla dzieci i młodzieży, higiena procesu nauczania, warunki sanitarno-higieniczne wypoczynku itp.) poprzez wydawanie zaleceń oraz prowadzenie postępowań administracyjnych w każdym przypadku stwierdzenia nieprawidłowości. W roku 2016 wydano łącznie 8 952 decyzje administracyjne (6 121 decyzji wydanych zostało przez pion higieny dzieci i młodzieży, 2 108 przez pion bezpieczeństwa żywności i żywienia, natomiast 723 przez pion higieny komunalnej), z czego wyegzekwowano 4 963. Ponadto nałożono 849 mandatów karnych na łączną kwotę 167 390 zł.

Podsumowanie i porównanie z rokiem poprzednim

Stan nadzorowanych obiektów oraz występujące w nich warunki higieniczno-sanitarne ulegają poprawie, co ma wpływ na stan bezpieczeństwa sanitarnego placówek oświatowo-wychowawczych. Zdecydowana większość nadzorowanych placówek zapewniła bezpieczne i higieniczne warunki. W roku 2016 nieprawidłowości w zakresie stanu higienicznego oraz technicznego obiektu odnotowano w odniesieniu do 397 skontrolowanych placówek (spadek o 6%), podczas gdy w 2015 roku stwierdzono je w przypadku 421 placówek. W dalszym ciągu występujące nieprawidłowości są wynikiem dużego problemu jakim jest brak wystarczających nakładów finansowych przekazywanych przez organy prowadzące na realizację zadań pokontrolnych wydawanych przez państwowych inspektorów sanitarnych, z czym związane są długoterminowe prolongaty terminów do wykonania nałożonych obowiązków.

Zgodnie z wynikami kontroli przeprowadzonych w roku 2016 w 784 szkołach (o 32% mniej) nie zapewniono należytych warunków do utrzymania higieny osobistej aniżeli stwierdzonych 1 158 przypadków przedmiotowych uchybień w  2015 roku. Brak dostępu do bieżącej ciepłej wody we wszystkich sanitariatach dla uczniów w 2016 roku odnotowano w 87 obiektach (o 35% mniej) przy 133 placówkach w roku 2015.

Z analizy wyników przeprowadzonych pomiarów wynika, że w porównaniu do roku 2015 liczba niedostosowanych stanowisk pracy uczniów uległa zmniejszeniu o 21%.

Istnieją trudności w prowadzeniu nadzoru bieżącego związane z brakiem podstaw prawnych do wszczęcia postępowania administracyjnego, m.in. w odniesieniu do szkół, przedszkoli, internatów, specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych. Pomimo tych trudności w roku 2016 w związku z niezapewnieniem zgodnych z wymogami prawa należytych warunków sanitarno-higienicznych wydano 8 952 decyzje administracyjne z czego wyegzekwowano 4 963, nałożono również 849 mandatów karnych na łączną kwotę 167 390 zł. W odniesieniu do roku poprzedniego wydano o 214 decyzji mniej.

Porównując dane z lat 2015 i 2016 zauważa się, że nadzór sprawowany nad szkołami i innymi placówkami oświatowo-wychowawczymi, a także nad placówkami wypoczynku dzieci i młodzieży, podejmowane działania, realizacja zamierzeń, współpraca z samorządami, instytucjami sprawiają, że z roku na rok stan sanitarno-higieniczny oraz techniczny placówek ulega poprawie.