Pływalnie

Wstęp

Zagadnienia związane z funkcjonowaniem i nadzorem nad pływalniami w zakresie bezpieczeństwa zdrowotnego wody regulują następujące akty prawne:

  • ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2015 r. poz. 1412 z późn. zm.),
  • ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 656),
  • rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach (Dz. U. poz. 2016).

Pływalnia zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych, to „obiekt kryty lub odkryty, z wodą przepływową, przeznaczony do pływania lub kąpieli, posiadający co najmniej jedną nieckę basenową, z trwałym brzegiem i dnem, wyposażony w urządzenia sanitarne, szatnie i natryski”. Szczegółowe uregulowania dla pływalni zostały zawarte w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach. Za zapewnienie bezpieczeństwa kąpiących się osób odpowiedzialny jest podmiot prowadzący działalność, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 roku o bezpieczeństwie osób przebywających na obszarach wodnych. W przypadku pływalni jest to osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, która prowadzi działalność w tym zakresie oraz właściwy miejscowo wójt (burmistrz, prezydent miasta), zwani „zarządzającym obszarem wodnym”.

Niecki basenowe pływalni mogą być zaopatrywane w wodę z sieci wodociągowej lub mogą wykorzystywać wodę z własnych ujęć.

W celu zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego wszystkim użytkownikom pływalni i wodnych urządzeń rekreacyjnych, konieczne jest prowadzenie kompleksowej kontroli jakości wody i stanu sanitarno-higienicznego obiektu, wykonywane zgodnie z regulacjami nowego rozporządzenia przez właściciela obiektu w ramach kontroli wewnętrznej oraz organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w ramach kontroli zewnętrznej. Prowadzenie kompleksowej kontroli, przede wszystkim jakości wody na pływalniach przez zarządzających pływalniami, którzy są odpowiedzialni za jakość usług świadczonych w obiektach, wpływa bezpośrednio na zapewnienie ochrony użytkowników, przez co wzrasta zaufanie kąpiących się do podmiotów zarządzających pływalniami oraz niezależnych organów nadzorczych, czuwających nad ich bezpieczeństwem.

Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej poza sprawowaniem nadzoru nad jakością wody basenowej, nadzorują także warunki higieniczno-sanitarne i stan techniczny hali basenowej, zaplecza technicznego oraz pomieszczeń higieniczno-sanitarnych.

Nadzór na jakością wody na pływalniach

Kontrola jakości wody basenowej jest szczególnie ważnym elementem nadzoru sanitarnego na pływalniach. Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej sprawowały w 2016 r. nadzór na pływalniach zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach.

Podstawowym wyzwaniem technologicznym w zakresie bezpieczeństwa zdrowotnego wody na pływalni jest uzyskanie stanu, w którym woda na pływalniach spełnia wymagania mikrobiologiczne, a jednocześnie zawartości środka dezynfekcyjnego i produktów jego działania są na odpowiednio niskim poziomie. Ważne jest z punktu bezpieczeństwa zdrowotnego osób kąpiących się zapewnienie równowagi między ilością środka dezynfekcyjnego a potencjalną liczbą mikroorganizmów chorobotwórczych występujących w wodzie. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach reguluje najważniejsze kwestie w zakresie bezpieczeństwa zdrowotnego wody dotyczące:

  • wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach,
  • częstotliwości pobierania próbek wody na pływalniach,
  • metodyk referencyjnych analiz i sposobu oceny, czy woda na pływalniach odpowiada wymaganym warunkom,
  • sposobu informowania ludności o jakości wody na pływalniach.

Określony w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. zakres badania i częstotliwość stanowi minimum badań koniecznych do zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego osób kąpiących się oraz kontroli prawidłowości prowadzenia procesów uzdatniania i dezynfekcji wody. Należy podkreślić, iż zakres tych badań pozwala w bezpiecznym stopniu zapewnić dobrą jakość wody na pływalni. Stanowi również podstawę do dokonania przez właściwego państwowego wojewódzkiego, państwowego powiatowego lub państwowego granicznego inspektora sanitarnego zbiorczej rocznej oceny jakości wody na pływalni, która uwzględnia m.in. wyniki badania wody na pływalni wykonane przez państwowego inspektora sanitarnego. W związku z wprowadzonym w grudniu 2015 r. rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. zbiorcza roczna ocena jakości wody na pływalni po raz pierwszy będzie przeprowadzona do końca czerwca 2017 r.

Czynnikiem o najwyższym znaczeniu dla zdrowia spośród wszystkich związanych z wodą na pływalni są wskaźniki mikrobiologiczne. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne wnoszone są do wody przez użytkowników basenów. Osoby korzystające z kąpieli wnoszą do wody przede wszystkim drobnoustroje bytujące w przewodzie pokarmowym, w górnych drogach oddechowych, błonach śluzowych i na skórze. Oprócz drobnoustrojów wchodzących w skład normalnej mikroflory, stanowiących normalną stałą lub przejściową mikroflorę ciała mogą to być również organizmy chorobotwórcze, będące przyczyną infekcji. Występowanie patogenów w wodzie basenowej tj. Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa w istotny sposób może zwiększać ryzyko zakażenia użytkowników pływalni. Niebezpieczeństwo to wynika z czasu ekspozycji na zagrożenie mikrobiologiczne, zanim zostanie wykryte, dlatego tak istotna jest kontrola jakości wody basenowej oraz właściwe prowadzenie procesów uzdatniania i dezynfekcji wody.

Zakres badań wody basenowej najczęściej obejmuje następujące parametry:

  • Escherichia coli,
  • Pseudomonas aeruginosa,
  • gronkowce koagulazododatnie,
  • ogólna liczba mikroorganizmów w 36±2ºC po 48 h,
  • chlor wolny, pH, potencjał redox.

Ze względu na fakt, że najmłodsi użytkownicy pływalni stanowią grupę bardziej podatną na wszelkiego rodzaju infekcje z uwagi na niedojrzały jeszcze układ odpornościowy organizmu, rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w odniesieniu do niecek basenowych udostępnianych do nauki pływania dla niemowląt i małych dzieci do lat 3 w porównaniu z pozostałymi nieckami dopuszcza niższą wartość stężenia wolnego chloru (aby nie powodować negatywnych reakcji zdrowotnych) na rzecz zwiększenia częstotliwości wykonywanych badań Escherichia coli oraz włączono konieczność wykonywania badań w kierunku gronkowców koagulazododatnich.

Badania wykonywane na pływalniach realizowane były również w zakresie parametrów fizykochemicznych, istotnych dla zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego osób kąpiących się. Badania te są ważne dla kąpiących się, gdyż zagrożenia wynikające z przekroczenia któregoś z parametrów fizykochemicznych, obserwuje się dopiero po dłuższym czasie ekspozycji kąpiącego się na dany czynnik.

W związku z wprowadzonym w grudniu 2015 r. rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r., od czerwca 2016 r. właściciele i administratorzy pływalni prowadzili badania wody w ramach kontroli wewnętrznej, zgodnie z harmonogramami ustalonymi z organami Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Pierwszy okres funkcjonowania rozporządzenia pokazał, iż najwięcej problemów dotyczyło utrzymania na odpowiednim poziomie parametrów fizykochemicznych, pozwalających na stwierdzenie czy technologiczne procesy uzdatniania i dezynfekcji wody prowadzone są prawidłowo i czy są skuteczne. W przypadku wody wprowadzanej do niecek basenowych z systemu cyrkulacji dużym problemem okazało się osiągnięcie normatywu dla chloru związanego. Ponadto badania mikrobiologiczne wody z pływalni wykazywały niedotrzymywanie normatywu odnoszącego się do ogólnej liczby mikroorganizmów w 36±2°C po 48 h, czy Pseudomonas aeruginosa.

Ze względu na zwiększone ryzyko zakażeń związane z korzystaniem z pływalni właściwi terenowo inspektorzy sanitarni w każdym przypadku stwierdzenia zanieczyszczenia mikrobiologicznego wody nakazywali unieruchomienie obiektu i podjęcie skutecznych działań naprawczych w celu wyeliminowania z wody niebezpiecznych dla zdrowia mikroorganizmów. Przyczyny tego rodzaju przekroczeń parametrów należy upatrywać w niespełnieniu wymagań higienicznych w zakresie prawidłowej eksploatacji pływalni oraz nieprzestrzeganiu obowiązujących rygorów sanitarnych i przeciwepidemicznych przez osoby kąpiące się lub personel.

Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w ramach podejmowanych działań profilaktyczno-prewencyjnych i nadzorczych zmierzających do zapewnienia bezpieczeństwa osób kąpiących się w 2016 roku prowadziły ocenę jakości wody w pływalniach krytych, odkrytych i parkach wodnych. Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej ze względu na swoje zadania ustawowe, w tym m.in. zapobieganie powstawaniu chorób zakaźnych oraz ochronę osób korzystających z pływalni wykonywały badania wody z częstotliwością i zakresem ustalonym w harmonogramach pobierania próbek wody. Ilość badań dla każdego obiektu była ustalana indywidualnie przez terenowo właściwego inspektora sanitarnego w zależności od stanu obiektu i wyników badań kontrolnych.

Nowoczesne obiekty basenowe są często wyposażone w obiekty tj. gorące wiry wodne, fale, fontanny, wulkany, dysze masujące, duże zjeżdżalnie ślizgowe, mgły wodne, jacuzzi czy kaskady. Miejsca te, z punktu widzenia specyfiki warunków sprzyjających tworzeniu się aerozoli wodno-powietrznych mogą być miejscem narażenia na kontakt z bakteriami z rodzaju Legionella. Badania w kierunku Legionelli wykonywane były w związku z tym zarówno przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, jak również przez zarządców pływalni. Przekroczenia w odniesieniu do wody ciepłej pobieranej z pryszniców pływalni w kierunku oznaczania bakterii Legionella sp. stwierdzono jedynie w niewielu obiektach. W takich przypadkach zarówno organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej jak i zarządcy pływalni podejmowali natychmiastowe działania mające na celu usunięcie zanieczyszczania.

Stan sanitarny pływalni

W 2016 r. w ewidencji organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej znajdowało się łącznie 1 849 pływalni. W porównaniu do roku 2015 liczba wszystkich pływalni w Polsce zmniejszyła się o 82 obiekty. Najliczniejszą grupę obiektów basenowych stanowiły pływalnie kryte (w tym parki wodne), których ogółem jest 1 420, co stanowi ok. 77% wszystkich obiektów. Pływalni odkrytych zewidencjonowano 366 (ok. 20%), zaś pływalnie mieszane (kryto-odkryte) stanowiły najmniej liczną grupę – 63 (ok. 3%).

W 2016 r. organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej skontrolowały stan sanitarny 1 673 obiektów oraz wykonały łącznie 13 566 badań jakości wody na pływalniach w Polsce. W ramach nadzoru kontrolowano stan sanitarny pływalni oraz jakość wody do kąpieli i jakość wody ciepłej z natrysków.

Liczbę obiektów znajdujących się w ewidencji organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz liczbę pływalni skontrolowanych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. przedstawiono w tabeli 18.

W ramach nadzoru organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej nad jakością wody na pływalniach wydano 12 501 ocen o przydatności wody do kąpieli oraz 1 065 o jej nieprzydatności. Każdorazowo w przypadku wydania oceny o nieprzydatności wody do kąpieli organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej zobowiązywały zarządzającego pływalnią do podjęcia działań naprawczych mających na celu poprawę jakości wody i zabezpieczenia użytkowników pływalni przed narażeniem na zanieczyszczenie.

Tabela 18. Stan sanitarny pływalni w 2016 r.

Wyszczególnienie Liczba urządzeń i obiektów
według ewidencji na 31 XII skontrolowanych
ogółem ze stwierdzonym złym stanem
higieniczno-sanitarnym i technicznym tylko higieniczno-sanitarnym tylko technicznym
Pływalnie kryte - ogółem 1420 1305 21 28 44
w tym parki wodne 82 78 4 1 1
Pływalnie odkryte 366 307 2 12 7
Pływalnie mieszane (kryto odkryte) 63 61 2 0 0
Suma 1849 1673 25 40 51

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 28. Liczba pływalni w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Tabela 19. Liczba badań wykonanych przez organy PIS na pływalniach z podziałem na ocenę o przydatności wody w 2016 r.

Województwo Liczba badań w sumie Ocena wody
przydatna nieprzydatna
dolnośląskie 1782 1599 183
kujawsko-pomorskie 478 444 34
lubelskie 701 678 23
lubuskie 198 177 21
łódzkie 771 664 107
małopolskie 783 720 63
mazowieckie 216 189 27
opolskie 533 502 31
podkarpackie 337 315 22
podlaskie 151 140 11
pomorskie 533 435 98
śląskie 1975 1747 228
świętokrzyskie 476 471 5
warmińsko-mazurskie 385 376 9
wielkopolskie 3578 3407 171
zachodniopomorskie 669 637 32
POLSKA 13566 12501 1065

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 29. Liczba wydanych ocen wody na pływalniach w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Odsetek skontrolowanych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej pływalni w roku 2016 wyniósł 90%. Stan sanitarny pływalni nie odpowiadał wymaganiom higieniczno-sanitarnym i technicznym w przypadku 1,5% pływalni w odniesieniu do wszystkich skontrolowanych obiektów, zaś w przypadku stanu higieniczno-sanitarnego aż 2,4% pływalni. Najczęstszymi przyczynami był zły stan sanitarny pomieszczeń, brak urządzenia do dezynfekcji stóp i brak ciepłej wody w umywalkach, nieprawidłowości w utrzymaniu czystości bieżącej tj. brudne niecki basenowe, zabrudzone rynny przelewowe wokół niecki basenowej, zabrudzone kratki rynien przelewowych. Z kolei 3% negatywnych ocen pływalni spowodowanych było złym stanem technicznym obiektu tj. brak wydzielonej i prawidłowo urządzonej szatni, brak opracowanego regulaminu korzystania z pływalni, zły stan techniczny pomieszczeń, ubytki w płytkach podłogowych w szatni, prysznicach, w nieckach basenowych i w jej otoczeniu, brak wentylacji mechanicznej lub grawitacyjnej w kontrolowanych pomieszczeniach, niewłaściwy stan brzegów niecek i dna niecki. Liczba obiektów ze złym stanem higieniczno-sanitarnym wzrosła w porównaniu do roku 2015 o 32 obiekty, natomiast liczba obiektów ze stanem odpowiadającym wymaganiom technicznym oraz higieniczno-sanitarnym i technicznym pozostała na podobnym poziomie co w roku ubiegłym.

Obowiązki zarządzającego pływalnią

Zgodnie z § 8 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. zarządzający pływalniami w okresie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia ww. rozporządzenia, tj. od czerwca 2016 r. byli zobowiązani do dostosowania się do określonych w nim wymagań. Zarządzający pływalnią są zobowiązani do dokonywania oceny jakości wody na pływalni w zakresie spełniania wymagań mikrobiologicznych i fizykochemicznych określonych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach zgodnie z harmonogramem ustalonym z właściwym państwowym inspektorem sanitarnym. Ocena jakości wody na pływalni dokonywana jest z uwzględnieniem prowadzenia przez zarządcę bieżącej obserwacji wody, która zawiera udokumentowane spostrzeżenia i podejmowane czynności tj. m.in. informowanie właściwego państwowego inspektora sanitarnego o wystąpieniu incydentów kałowych i/lub incydentów wymiotnych w wodzie na pływalni jak również dokonywana jest na podstawie systematycznego i udokumentowanego nadzoru pracy urządzeń oraz rejestrowania wyników pomiaru jakości wody na pływalni. Zakresy badań jakości wody ustalane są zgodnie z zapisami zawartymi w załącznikach do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. (w zależności od prowadzonej działalności, ilości i rodzaju niecek basenowych).

Istotnym obowiązkiem w zakresie zagwarantowania bezpieczeństwa zdrowotnego osób korzystających z pływalni jest obowiązek informacyjny. Zarządzający pływalnią zobowiązany jest informować o jakości wody basenowej w swoim obiekcie, za którą odpowiada w ramach prowadzonej działalności (§ 8 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r.). Komunikat powinien być zamieszczony na tablicy informacyjnej w obiekcie oraz stronie internetowej, jeśli zarządzający taką prowadzi. W wyniku przeprowadzonej przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej kontroli wypełniania przez zarządców obowiązku informowania osób korzystających z pływalni o jakości wody w okresie 15.08.2016 r. – 15.10.2016 r. ustalono, iż w 717 obiektach zarządcy realizowali obowiązek informowania, w 146 pływalniach nie było zamieszczanych komunikatów, natomiast dla 986 obiektów informacja nie została pozyskana. Komunikaty o jakości wody na pływalniach umieszczane były najczęściej na tablicach informacyjnych lokalizowanych w miejscu widocznym dla osób pływających, kąpiących się lub uprawiających sport lub rekreację.