Oświata zdrowotna i promocja zdrowia

Profilaktyka palenia tytoniu

Program Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu w Polsce. Cele i Zadania na lata 2014 – 2018

Rolę koordynatora wśród podmiotów realizujących program pełni Minister Zdrowia, który powierzył zarządzanie programem Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu.

Rok 2016 był trzecim rokiem realizacji edycji „Programu Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu. Cele i zadania na lata 2014 – 2018” (POZNPT) przyjętego przez Radę Ministrów na posiedzeniu w dniu 8 lipca 2014 r. Program określa priorytetowe cele i zadania na lata 2014 – 2018, na jakich powinny opierać się działania związane z redukcją zagrożeń wynikających z palenia tytoniu w Polsce. Celem tej edycji POZNPT jest ograniczenie ekspozycji na dym tytoniowy (w odniesieniu do czynnego i biernego palenia tytoniu) w społeczeństwie polskim. Realizacji powyższego celu służą następujące cele szczegółowe:

  • Zapobieganie zwiększaniu się liczby osób rozpoczynających palenie.
  • Zapobieganie wzrostowi narażenia na dym tytoniowy w miejscach użyteczności publicznej.
  • Tworzenie odpowiednich regulacji prawnych umożliwiających realizację skutecznej polityki ograniczania używania tytoniu w Polsce.
  • Zwiększenie wiedzy na temat szkodliwości palenia wyrobów tytoniowych wśród dzieci i młodzieży.
  • Zmiana postaw wobec palenia tytoniu, zmierzająca w kierunku marginalizacji tego zjawiska w społeczeństwie.
  • Zwiększenie liczby osób rzucających palenie.

Informowanie i ostrzeganie o ryzyku zdrowotnym związanym z używaniem tytoniu

Ważnym zadaniem Programu realizowanym przez PIS jest przekazywanie rzetelnych informacji o ryzyku zdrowotnym związanym z używaniem tytoniu, dostosowanych do różnych grup docelowych (kampanie społeczne i medialne, programy edukacyjne dla dzieci i młodzieży, programy interwencyjne dla osób palących i inne działania edukacyjne w środowiskach lokalnych).

Program edukacyjny dla dzieci w wieku przedszkolnym, ich rodziców i opiekunów „Czyste Powietrze Wokół Nas”

Program przedszkolnej edukacji antytytoniowej pt. „Czyste Powietrze Wokół Nas” jest adresowany do dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (5 – 6 lat) oraz ich rodziców i opiekunów. Realizowany jest w ramach działań profilaktycznych na terenie przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach. Głównym jego celem jest zwiększenie wiedzy rodziców w zakresie ochrony dzieci przed narażeniem na działanie dymu tytoniowego oraz kształtowanie świadomych, asertywnych postaw wśród dzieci dotyczących ochrony własnego zdrowia, w przypadku bezpośredniego kontaktu z osobami palącymi.

W roku szkolnym 2015/2016 (VIII edycja) programem edukacyjnym objęto łącznie 7 199 przedszkoli (40,95%), oddziałów przedszkolnych (31,68%) oraz innych form wychowania przedszkolnego (4,50%) w Polsce. W tym roku szkolnym w programie brały udział również i klasy szkół podstawowych (638 klas). Łącznie w programie udział wzięło 259 490 dzieci. Liczba rodziców uczestniczących w programie wyniosła 188 847 osób.

Program edukacyjny dla uczniów szkół podstawowych „Nie pal przy mnie, proszę”

Program „Nie pal przy mnie, proszę” skierowany jest do uczniów klas I–III szkół podstawowych. Kształtuje u najmłodszych postawy odpowiedzialności za własne zdrowie i umiejętności radzenia sobie w sytuacjach, gdy inni ludzie przy nich palą. Uświadamia, że nie tylko czynne, ale i bierne palenie jest szkodliwe dla zdrowia.

Przyjęte w programie założenia, cele, treści kształcenia i metody ich realizacji sprzyjały wzmacnianiu w uczniach pozytywnych zachowań oraz umiejętności asertywnego radzenia sobie w sytuacjach zagrażających zdrowiu.

Do VI edycji (rok szkolny 2015/2016) programu przystąpiło 5 239 szkół podstawowych, co stanowi 41,1% wszystkich szkół podstawowych w Rzeczypospolitej Polskiej. Łącznie w roku szkolnym 2015/2016 w programie udział wzięło 335 772 uczniów.

Od roku szkolnego 2016/2017 program będzie realizowany na poziomie wojewódzkim i lokalnym.

Program edukacyjny dla uczniów starszych klas szkoły podstawowej i gimnazjów „Znajdź Właściwe Rozwiązanie”

Program „Znajdź właściwe rozwiązanie” jest adresowany do uczniów starszych klas szkół podstawowych i gimnazjów. Program ten zwiększa odpowiedzialność za własne zdrowie wśród uczniów oraz kształtuje postawy wspierania ludzi, którzy pragną zerwać z nałogiem. Konstrukcja programu uwzględnia zajęcia, podczas których młodzież uczy się asertywności.

Do realizacji VI edycji programu (rok szkolny 2015/2016) przystąpiło 3 278 szkół podstawowych (25,7%) oraz 2 280 gimnazjów (34,6%). Łącznie udział wzięło 5 558 szkół. Program objął zasięgiem 366 050 uczniów. Efektem realizacji programu był wzrost wiedzy dzieci i młodzieży w zakresie szkodliwości palenia oraz jego wpływu na stan zdrowia.

Od roku szkolnego 2016/2017 program będzie realizowany na poziomie wojewódzkim i lokalnym.

Realizacja programu antytytoniowej edukacji zdrowotnej pt. „Bieg po zdrowie”, adresowanego do uczniów IV klas szkół podstawowych

„Bieg po zdrowie” to nowy program antytytoniowej edukacji zdrowotnej opracowany w Głównym Inspektoracie Sanitarnym we współpracy z psychologami dr hab. Kamillą Bargiel-Matusiewicz oraz mgr Rafałem Dziurlą. Program został objęty honorowym patronatem Ministra Zdrowia, Ministra Edukacji Narodowej oraz Rzecznika Praw Dziecka. Profilaktyka palenia tytoniu jest istotnym zadaniem i powinna być na stałe wpisana w działania edukacyjno-wychowawcze, dlatego dotychczas realizowane programy zastąpiono nowym programem, zgodnym ze współczesnymi oczekiwaniami i trendami.

Głównym celem programu jest zwiększanie wiedzy i umiejętności uczniów na temat zdrowia w kontekście szkodliwości palenia papierosów i e-papierosów. Okres krytyczny dla podejmowania zachowań ryzykownych, takich jak pierwsze kontakty z paleniem tytoniu, przypada na przedział wiekowy 9 – 10 lat. Podejmowanie prób palenia i częstość palenia wzrasta z wiekiem, szczególnie pomiędzy 11 a 13 rokiem życia. Dlatego grupa, do której skierowany jest nowy program, to dzieci w IV klasie szkoły podstawowej (grupa wiekowa 9 – 10 lat). Program jest skierowany także do rodziców i opiekunów uczniów, gdyż zwiększa to skuteczność programów profilaktycznych.

Na realizację programu przeznaczonych jest 6 godzin zajęć lekcyjnych do przeprowadzenia z uczniami i 2 godziny na spotkania z rodzicami. Zajęcia w programie „Bieg po zdrowie” realizowane są za pomocą zróżnicowanych metod aktywizujących, które dostosowano do wieku odbiorców. Podstawą zajęć jest stymulowanie kreatywności i aktywności. Zdobytą wiedzę i umiejętności uczniowie będą mogli stosować w codziennym życiu. Podczas cyklu zajęć dzieci będą dyskutować, wymieniać doświadczenia, spostrzeżenia, refleksje i pomysły, przeprowadzać wywiady z osobami niepalącymi, liczyć koszty palenia papierosów, pracować w grupach przy tworzeniu antyreklamy dla papierosów, tworzyć komiks z bohaterami programu.

W roku szkolnym 2015/2016 w IV klasach szkół podstawowych z 6 wybranych województw przeprowadzono pilotażową edycję programu. Pilotaż ten obejmował przeprowadzenie zaplanowanych zajęć lekcyjnych, dwa spotkania z rodzicami oraz wstępną ewaluację programu. Wyniki pomiaru dotyczącego postaw wobec zdrowia dzieci uczestniczących w programie wskazują na istotny wpływ treści programu na spostrzeganie istotności zdrowia w codziennym funkcjonowaniu. Wyniki te oznaczają, że w rezultacie oddziaływania programu dzieci w większym stopniu uważają, że ludzie powinni aktywnie dbać o swoje zdrowie, zatem potrafią odnieść się do szerszej definicji zdrowia niż tylko brak choroby. Również istotnie rzadziej dzieci po zakończeniu programu uważały, że nie mają wpływu na swoje zdrowie.

Rodzice w zdecydowanej większości pozytywnie ocenili program, w tym zarówno udział w nim dzieci, jak też pomysł angażowania rodziców w niektóre zadania. Rodzice i nauczyciele najbardziej docenili walory edukacyjne i ciekawe zadania dla dzieci. Istotne okazały się informacje dotyczące kosztów palenia oraz składu dymu papierosowego. Prowadzący docenili również nacisk położony przez autorów programu na aktywność uczestników oraz jakość i formę pomocy dydaktycznych. Program nie tylko dzieciom, ale też dorosłym uświadomił, jak szkodliwe jest palenie. Omawiane efekty można traktować jako dobry prognostyk trwałości rezultatów programu.

Oprócz bogatego w wiedzę programu, Główny Inspektorat Sanitarny zadbał również o odpowiednie materiały edukacyjne dla wszystkich szkół realizujących program. Przygotowano atrakcyjne, ciekawie ilustrowane podręczniki dla nauczycieli, zeszyty ćwiczeń dla uczniów, plakaty, ulotki informacyjne dla rodziców oraz filmy edukacyjne dla rodziców i nauczycieli.

Wzmocnieniem programu oraz pomocą dla rodziców dzieci są filmy edukacyjne z udziałem ekspertów. Filmy poświęcone są umiejętnościom wychowawczym oraz zagadnieniom budowania i dbania o relacje z dziećmi w kontekście przeciwdziałania uzależnieniom, w tym przypadku palenia papierosów. Sposób, w jaki rodzice komunikują się z dorastającym dzieckiem wpływa na przebieg dokonujących się w nim psychospołecznych procesów rozwojowych, takich jak kształtowanie się poczucia własnej tożsamości, podejmowanie ról życiowych itp. Pozytywna komunikacja, dostrzeganie konfliktów i umiejętność ich rozwiązywania poprawia relacje z dziećmi. Rozmowa pomaga w okresie, kiedy dziecko zaczyna testować granice, buntować się przeciw rodzicielskiej dominacji, jest również kluczem do uniknięcia często poważnych i niebezpiecznych błędów młodości.

I edycja programu „Bieg po zdrowie” realizowana będzie w roku szkolnym 2016/2017 i obejmie ona ok. 20% szkół podstawowych w Rzeczypospolitej Polskiej.

Światowy Dzień Bez Tytoniu

Światowy Dzień bez Tytoniu, obchodzony 31 maja, został ustanowiony na konferencji Światowej Organizacji Zdrowia w 1988 r. w Madrycie. Każdego roku skupia się on na innym aspekcie wpływu tytoniu na zdrowie ludzi. W 2016 r. WHO i Sekretariat Ramowej Konwencji WHO o Ograniczeniu Użycia Tytoniu wzywały wszystkie państwa, aby przygotowały się do wprowadzenia jednolitych (standaryzowanych) opakowań wyrobów tytoniowych. Neutralne, jednolite opakowanie to ważny krok w kierunku ograniczenia popytu. Zmniejsza atrakcyjność wyrobów tytoniowych, ogranicza możliwość wykorzystywania opakowań jako nośnika reklamy i promocji, ogranicza stosowanie wprowadzających w błąd opakowań i oznakowania oraz zwiększa skuteczność ostrzeżeń zdrowotnych.

Obchody Światowego Dnia bez Tytoniu w 2016 r. miały na celu:

  • podkreślenie roli jednolitych opakowań jako elementu kompleksowego, wielosektorowego podejścia do zwalczania palenia,
  • wspieranie procesów opracowania i przyjęcia przez państwa członkowskie WHO odpowiedniej polityki, wprowadzającej jednolite opakowania i upowszechnienia jednolitych opakowań na całym świecie poprzez zapewnienie wyczerpujących, ważnych i przekonujących informacji,
  • zachęcenie państw członkowskich WHO do zaostrzenia uregulowań prawnych dotyczących opakowań i oznakowania wyrobów tytoniowych i ograniczenia reklamy, promocji i sponsoringu wyrobów tytoniowych w ramach kolejnych kroków zmierzających do wprowadzenia jednolitych opakowań,
  • wspieranie państw członkowskich WHO i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w przeciwdziałaniu ingerencji branży tytoniowej w przebieg procesu politycznego prowadzącego do przyjęcia przepisów wprowadzających obowiązek stosowania jednolitych opakowań.

Światowy Dzień Rzucania Palenia

Światowy Dzień Rzucania Palenia pt. „Rzuć palenie razem z nami” przypada w trzeci czwartek listopada i jest obchodzony w Polsce od 1991 r. Celem obchodów jest zachęcenie jak najszerszej grupy odbiorców do zerwania z nałogiem palenia tytoniu. W 2016 r. z inicjatywy wojewódzkich i powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych odbyło się wiele przedsięwzięć z okazji obchodów, które są zwieńczeniem całorocznej działalności programowej w zakresie ochrony zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych. W ramach tegorocznych obchodów podjęto łącznie 135 427 działań, które objęły zasięgiem ponad 2 miliony osób.

W placówkach oświatowo-wychowawczych w ramach realizacji programów edukacji antytytoniowej, prowadzone były przez koordynatorów szkolnych pogadanki, prelekcje, imprezy okolicznościowe (eventy, happeningi). Zorganizowano prezentacje multimedialne oraz projekcje filmów. Zorganizowano wystawy, warsztaty, telefony zaufania, ekspozycje wizualne tj. gazetki ścienne oraz prowadzono dystrybucję materiałów edukacyjnych. Uruchomiono wiele punktów informacyjno-pomiarowych, w których udzielano informacji na temat profilaktyki palenia tytoniu oraz można było wykonać bezpłatne badania medyczne: ciśnienia tętniczego krwi, poziomu glukozy, poziomu cholesterolu, pojemności płuc, poziomu tlenku węgla w wydychanym powietrzu. Podczas organizowanych stoisk rozdysponowano materiały edukacyjne (ulotki, plakaty itp.). Społeczność lokalna chętnie brała udział w organizowanych na terenie województw imprezach. Należy zwrócić uwagę, że w obchody aktywnie zaangażowały się również lokalne władze rządowe i samorządowe, udzielając patronatów oraz wsparcia finansowego i rzeczowego.

Ponadto, informacje na temat obchodów Światowego Dnia Rzucania Palenia zostały zamieszczone na stronach internetowych wojewódzkich i powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych, partnerów i współrealizatorów działań oraz na portalach społecznościowych.

Systematyczna i skuteczna egzekucja przestrzegania przepisów ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych.

Dostępne badania wskazują jednoznacznie, że nie ma bezpiecznego poziomu narażenia na dym tytoniowy. Każdy obywatel ma konstytucyjne prawo do ochrony swojego zdrowia, a narażenie na bierne palenie, szczególnie w przestrzeni publicznej, zdecydowanie to prawo narusza. Dlatego istotne jest, aby w obiektach objętych przepisami ustawy z 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 298 oraz 2016 r. poz. 960 i 1331) przeprowadzać cykliczne kontrole sprawdzające przestrzeganie tych zapisów oraz, w razie wykrycia nieprawidłowości, skutecznie egzekwować prawo.

Państwowa Inspekcja Sanitarna w ramach sprawowania bieżącego nadzoru w zakresie warunków i wymogów higieniczno-sanitarnych prowadzi systematyczne kontrole przestrzegania zakazu palenia w miejscach użyteczności publicznej.

Podstawę prawną przeprowadzania kontroli stanowi § 2 pkt 8 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 października 2002 r. w sprawie nadania funkcjonariuszom organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej uprawnień do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego: „Funkcjonariuszom organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej nadaje się uprawnienia do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego za wykroczenia określone w art. 13 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych”.

W 2016 r. przeprowadzono łącznie 282 358 kontroli, w trakcie których sprawdzano przestrzeganie zakazu palenia tytoniu w Rzeczypospolitej Polskiej.

Z wykonanych kontroli wynika, że ustawa jest stosowana w 99,95% (n=281 644 zakładów) obiektów użyteczności publicznej. Natomiast w 0,05% skontrolowanych zakładów (n=133 zakładów) stwierdzono nieprzestrzeganie przepisów ustawy. Ze wszystkich przypadków, najliczniejszą grupą obiektów, w których nie są przestrzegane zapisy ustawy, były zakłady pracy – 36,1% (n=48), co stanowiło 0,07% wszystkich skontrolowanych obiektów tego typu (n=68 035). Kolejną grupą obiektów były obiekty służące obsłudze podróżnych, w których odsetek ten wyniósł 25,6% (n=34), co stanowiło 0,6% wszystkich skontrolowanych obiektów tego typu (n=5 531). Ustawa była przestrzegana w 100% uczelni, których skontrolowano 686.

W 2016 r. przeprowadzono ogółem 20 kontroli interwencyjnych, z czego najwięcej (n=9) w lokalach gastronomiczno-rozrywkowych, następnie w zakładach pracy (n=5) i w podmiotach leczniczych (n=3). Jednostki Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. wystawiły łącznie 321 mandatów, na łączną kwotę 13 000 zł za łamanie zakazu palenia i  za nieumieszczenie znaku zakazu palenia w miejscach objętych zakazem.

Prowadzenie regularnych badań w zakresie zachowań i postaw wobec palenia tytoniu - Global Youth Tobacco Survey 2016

Monitoring jest niezbędnym elementem realizowanej polityki antytytoniowej, gdyż umożliwia ocenę jej skuteczności oraz wprowadzenie koniecznych modyfikacji. Monitoring pozwala zweryfikować, czy działania zostały zrealizowane prawidłowo i przyniosły oczekiwane rezultaty. W ramach monitoringu POZNPT pozyskiwane są ogólne i szczegółowe informacji na temat rozpowszechnienia palenia tytoniu w Rzeczypospolitej Polskiej.

Na przełomie maja i czerwca 2016 r., Główny Inspektorat Sanitarny w partnerstwie z Centrum Współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia, zwaną dalej „WHO”, przy Centrum Onkologii – Instytucie im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, zwanym dalej „COI” oraz Fundacją „Promocja Zdrowia”, przeprowadził ogólnopolskie badanie ankietowe w prywatnych i państwowych gimnazjach, na reprezentatywnej ogólnopolskiej grupie uczniów w wieku 13 – 15 lat. Global Youth Tobacco Survey (GYTS) to globalny sondaż dotyczący używania tytoniu przez młodzież prowadzony w ponad 160 krajach i regionach na całym świecie. W skali międzynarodowej badanie jest koordynowane przez WHO i Centrum ds. Kontroli i Prewencji Chorób w USA.

Badania GYTS mają na celu nie tylko ocenę epidemii palenia tytoniu wśród młodzieży szkolnej, ale przede wszystkim zwiększenie zdolności uczestniczących w nich krajów do monitorowania używania tytoniu w tej grupie wiekowej, do zarządzania procesem wdrażania oraz do oceny i kontroli programów zapobiegających używaniu tytoniu. Badanie zostało przeprowadzone w wylosowanych 104 szkołach, na próbie około 4 500 uczniów. Badanie przeprowadzono metodą ankiety audytoryjnej oraz wywiadu kwestionariuszowego dla personelu szkolnego. Badania przeprowadzili ankieterzy – przeszkoleni pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Planowana jest kontynuacja bieżących działań jak również inicjowanie nowych zadań z zakresu edukacji antytytoniowej i promocji zdrowia (I edycja programu antytytoniowej edukacji zdrowotnej dla dzieci z IV klas szkół podstawowych pt. „Bieg po zdrowie”, który zastąpi obecnie istniejące szkolne programy – „Nie pal przy mnie, proszę”, „Znajdź Właściwe Rozwiązanie”), zgodnie z aktualną sytuacją epidemiologiczną oraz potrzebami społeczeństwa.

Profilaktyka nadwagi i otyłości

Ogólnopolski program edukacyjny "Trzymaj Formę!"

Główny Inspektorat Sanitarny wraz z Polską Federacją Producentów Żywności Związkiem Pracodawców wychodząc naprzeciw zaleceniom strategii Światowej Organizacji Zdrowia w zakresie diety, aktywności fizycznej i zdrowia, a także zaleceniom „Białej Księgi Komisji Europejskiej Strategia dla Europy w zakresie zagadnień zdrowia związanych z żywieniem, nadwagą i otyłością” oraz w odpowiedzi na Zieloną Księgę pt. „Promowanie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej: europejski wymiar zapobiegania nadwadze, otyłości i chorobom przewlekłym” od 10 lat realizują Ogólnopolski Program Edukacyjny „Trzymaj Formę!”, promujący zasady zbilansowanej diety i aktywności fizycznej wśród młodzieży szkolnej. Program został zatwierdzony do realizacji przez Głównego Inspektora Sanitarnego w dniu 9 listopada 2006 roku.

Głównym celem Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego „Trzymaj Formę!” jest edukacja w zakresie trwałego kształtowania prozdrowotnych nawyków wśród młodzieży szkolnej i ich rodzin poprzez promocję zasad aktywnego stylu życia i zbilansowanej diety, w oparciu o odpowiedzialność indywidualną i wolny wybór jednostki.

Wśród założeń programu celem nadrzędnym podejmowanych działań jest zwiększenie świadomości uczestników programu dotyczącej wpływu żywienia i aktywności fizycznej na zdrowie.

W roku szkolnym 2015/2016 Państwowa Inspekcja Sanitarna we współpracy z Polską Federacją Producentów Żywności Związek Pracodawców realizowała X edycję Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego pt. „Trzymaj Formę!”.

Patronat honorowy nad powyższą edycją „Trzymaj Formę!” objęli: Minister Zdrowia, Minister Sportu i Turystyki, Minister Edukacji Narodowej, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Ponadto patronami programu minionej edycji byli również: Instytut Żywności i Żywienia, Polskie Towarzystwo Badań nad Otyłością, Federacja Konsumentów, Wydział Nauki o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie.

Na poziomie wojewódzkim i powiatowym, Państwowa Inspekcja Sanitarna realizuje program w szerokiej współpracy środowiskowej m. in. z Urzędami Marszałkowskimi, Urzędami Miast, podmiotami leczniczymi, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi, placówkami kulturowo-oświatowymi, organizacjami tj.: oddziałami PCK, Polskim Towarzystwem Oświaty Zdrowotnej (PTOZ) i innymi jednostkami. Partnerami programu są: Instytut Medycyny Wsi w Lublinie i Agencja Rynku Rolnego.

W 2014 r. Ogólnopolski Program Edukacyjny „Trzymaj Formę!” został uhonorowany Godłem „Teraz Polska”. Przyznanie godła „Teraz Polska” dla Programu stanowi najwyższy wyraz uznania dla ośmioletnich działań organizatorów. Nagroda dla programu potwierdza wartości, jakimi są: wysoka jakość, transparentność oraz rzetelność podejmowanych działań. Z myślą o otrzymanym wyróżnieniu, stanowiącym niezwykły wyraz uznania dla Programu, działania programowe X edycji realizowane były pod hasłem „Teraz Polska Trzyma Formę!”.

Działaniami programowymi zostali objęci uczniowie V i VI klas szkół podstawowych oraz I-III klas gimnazjalnych na terenie całego kraju. Program w X edycji był realizowany na podstawie założeń programowych i zaproponowanej metodyki w 8 898 szkołach (42,4% wszystkich szkół podstawowych i gimnazjów w Polsce z wyłączeniem szkół dla dorosłych). Odbiorcami X edycji programu było 700 566 uczniów gimnazjów oraz V-VI klas szkół podstawowych. Ponadto 92 121 uczniów, uczących się w klasach nierealizujących całości programu sporadycznie uczestniczyło w działaniach realizowanych w ramach programu np. apel, festyn, konkurs, film, przedstawienie.

Ogółem dotychczas, w trakcie dziesięciu edycji, działaniami programowymi objętych zostało ponad 7 720 190 uczniów klas V-VI szkół podstawowych i gimnazjów.

W ramach tegorocznej X edycji programu „Trzymaj Formę!” zorganizowany został Konkurs wiedzy o zdrowym stylu życia oraz Konkurs na projekt edukacyjny.

Konkurs wiedzy o zdrowym stylu życia jest działaniem cyklicznym i cieszy się stale rosnącym zainteresowaniem uczestników. Skierowany jest do szkół, które uczestniczą w Programie jednak mogą wziąć w nim również udział uczniowie, którzy go nie realizują. Do udziału w tegorocznej edycji zgłoszonych zostało łącznie 2020 uczniów z 225 szkół.

Konkurs na projekt edukacyjny został zorganizowany po raz pierwszy podczas tegorocznej edycji Programu. Adresatami konkursu byli uczniowie oraz nauczyciele i pracownicy szkół podstawowych i gimnazjów, którzy uczestniczą w Ogólnopolskim Programie Edukacyjnym „Trzymaj Formę!”. Konkurs realizowano w trzech etapach: powiatowym, wojewódzkim i ogólnopolskim. Łącznie w ramach konkursu opracowano i nadesłano 489 autorskich projektów, których celem było wzmocnienie zaangażowania i uczestnictwa uczniów w działania programowe oraz zwiększenie efektywności oddziaływań programowych w zakresie promocji aktywności fizycznej przy jednoczesnym propagowaniu prawidłowego, czyli zróżnicowanego i zbilansowanego sposobu odżywiania młodzieży. Laureaci Konkursu na projekt edukacyjny zaprezentowali podczas finału swoje projekty, propagujące aktywność fizyczną oraz zbilansowaną dietę.

Szkolni koordynatorzy programu po zakończeniu X edycji ocenili, iż uczniowie chętnie brali udział w zajęciach programowych. Własny projekt edukacyjny opracowało 23,5% wszystkich szkół realizujących X edycję programu, 22,4% korzystało z gotowych projektów. Pozostałe szkoły realizowały program, korzystając z innych metod. Projekty w ramach programu były przygotowywane przez uczniów oraz nauczycieli przy wsparciu rodziców i środowiska lokalnego.

Wnioskując, Ogólnopolski Program Edukacyjny „Trzymaj Formę!” od dziesięciu lat cieszy się stałym zainteresowaniem i zaangażowaniem w szkołach oraz środowiskach lokalnych. Interesujące założenia programu oraz jego realizacja daje dzieciom i młodzieży możliwość zdobycia wiedzy i umiejętności dotyczących zasad prawidłowo zbilansowanej diety i znaczenia aktywności fizycznej dla zdrowia człowieka.

Profilaktyka uzależnień od alkoholu, tytoniu i innych środków psychoaktywnych

Projekt KIK/68 pt. „Profilaktyczny program w zakresie przeciwdziałania uzależnieniu od alkoholu, tytoniu i innych środków psychoaktywnych”.

Od 1 lipca 2012 roku Główny Inspektorat Sanitarny we współpracy z Państwową Agencją Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Krajowym Biurem ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Instytutem Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera w Łodzi oraz Instytutem Medycyny Wsi im. W. Chodźki w Lublinie realizuje Projekt KIK/68 pt. „Profilaktyczny program w zakresie przeciwdziałania uzależnieniu od alkoholu, tytoniu i innych środków psychoaktywnych” współfinansowany w ramach Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy.

Głównym celem pięcioletniego Projektu jest ograniczenie używania substancji psychoaktywnych przez kobiety w wieku prokreacyjnym. Ww. cel zostanie osiągnięty dzięki edukacji społeczeństwa w zakresie negatywnych skutków używania alkoholu, papierosów, narkotyków i innych środków psychoaktywnych oraz promowania zachowań prozdrowotnych.

W ramach Projektu KIK/68 realizowany jest program edukacyjny pt. „ARS, czyli jak dbać o miłość?” autorstwa dr Krzysztofa Wojcieszka. Celem programu jest edukacja uczniów szkół ponadgimnazjalnych w zakresie skutków zdrowotnych używania substancji psychoaktywnych i ograniczenie używania tych substancji. Program został objęty honorowym patronatem Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Zdrowia.

W czerwcu 2016 r. zakończyła się III edycja ww. programu, realizowana w roku szkolnym 2015/2016. Ofertę programową przedstawiono 4 438 szkołom ponadgimnazjalnym, co stanowiło ok. 72,47% wszystkich szkół ponadgimnazjalnych w Polsce. III edycja programu została zrealizowana w 2 940 szkołach ponadgimnazjalnych w Polsce (48%), z czego znaczący udział stanowiły następujące typy szkół: zasadnicze szkoły zawodowe (20,37%), licea ogólnokształcące, profilowane i uzupełniające (37,99%), technika i technika uzupełniające (40,03%) oraz inne szkoły ponadgimnazjalne (1,60%). Działaniami programowymi w III edycji objęto ogółem 158 668 uczniów klas I-IV szkół ponadgimnazjalnych, co stanowiło ok. 31% uczniów szkół ponadgimnazjalnych w Polsce.

W III edycji programu udział wzięło również 49 795 rodziców. W ponad 40% placówek, podczas zebrań, rodzice otrzymywali materiały programowe, koordynatorzy szkolni przedstawiali założenia i cele programu, wyświetlali film „Wieczne dziecko”, prezentowali stronę internetową projektu lub też zapraszali zewnętrznych ekspertów, którzy prowadzili wykłady, pogadanki nt. profilaktyki uzależnień. III edycja programu została rozszerzona o dodatkowe działania w ponad 64% szkół. Wśród dodatkowych form najczęściej organizowano: wykłady, pogadanki, prelekcje, imprezy środowiskowe, przedstawienia, wystawy, konkursy oraz projekcje filmów. Łącznie, dodatkowymi formami działań objęto 374 102 osoby (społeczność szkolną i lokalną).

Pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w trakcie realizacji programu, przeprowadzili 1 323 wizytacje w szkołach ponadgimnazjalnych oraz 48 kontroli w powiatowych stacjach sanitarno-epidemiologicznych.

Program edukacyjny pt. „ARS, czyli jak dbać o miłość?” został wysoko oceniony zarówno przez młodzież, jak i szkolnych koordynatorów. Zaangażowanie uczniów podczas realizacji programu jako bardzo dobre oceniło blisko 45% szkolnych koordynatorów (dobre – prawie 33%, a świetne – 16% koordynatorów). Ponad 52% nauczycieli bardzo dobrze oceniała treści merytoryczne programu (18% – jako dobre, 24% – jako doskonałe). W większości szkół realizujących program, koordynatorzy mogli liczyć na wsparcie dyrektora bądź innych pracowników szkoły (ponad 48% koordynatorów oceniło je jako bardzo dobre, ponad 23% – jako doskonałe). Materiały pomocnicze również zostały pozytywnie ocenione (doskonale oceniło 28% szkolnych koordynatorów, bardzo dobrze – 46%). Zaangażowanie szkolnych koordynatorów zostało ocenione wysoko (47% – jako bardzo dobre, prawie 26% – jako doskonałe). Zaangażowanie powiatowych koordynatorów programu również zdobyło wysokie oceny (ok. 41% – jako bardzo dobre, 41,5% – jako doskonałe).

Blisko 88% uczniów chętnie uczestniczyło w zajęciach. Prawie dla wszystkich ankietowanych treści były zrozumiałe – 91,8 %. Uczniowie stwierdzili również, że dobrze (28,8%), bardzo dobrze (38,5%) lub celująco (18,6%) opanowali treści programowe i pogłębili swoją wiedzę (68%). Dla około 88% badanych, formy prowadzenia zajęć były ciekawe i mogli w nich aktywnie uczestniczyć (88%). Większość uczestników programu uważa, że jest on ważny oraz, że należy go proponować młodzieży szkół ponadgimnazjalnych (prawie 91%). Młodzież chciałaby, aby w przyszłości ich dzieci uczestniczyły w podobnych zajęciach (80%).

W ciągu trzech edycji, program został zrealizowany w 3 311 szkołach ponadgimnazjalnych (ok. 55%), a działaniami edukacyjnymi zostało objętych 372 026 uczniów (ok. 74,4% – w stosunku do zaplanowanego wskaźnika 500 000 uczniów).

Profilaktyka chorób zakaźnych

Krajowy Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS

Realizacją Programu kieruje Minister Zdrowia, a koordynacja działań została powierzona Krajowemu Centrum ds. AIDS. Podmiotami realizującymi Program Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS są ministrowie właściwi ze względu na cele Programu, jednostki samorządu terytorialnego, terenowe organy administracji rządowej oraz podległe im jednostki.

W Programie uczestniczą także wszystkie podmioty, które na podstawie właściwych przepisów są obowiązane do opracowywania i realizacji strategii w zakresie polityki społecznej, obejmującej w szczególności programy pomocy społecznej, polityki prorodzinnej, ochrony zdrowia, programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, narkomanii.

Krajowy Program Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS zakłada działania w pięciu obszarach:

  • zapobieganie zakażeniom HIV wśród ogółu społeczeństwa,
  • zapobieganie zakażeniom HIV wśród osób o zwiększonym poziomie zachowań ryzykownych,
  • wsparcie i opieka zdrowotna dla osób zakażonych HIV i chorych na AIDS,
  • współpraca międzynarodowa,
  • monitoring.

Celem profilaktyki pierwszorzędowej podczas realizacji programu jest ograniczenie rozprzestrzeniania się zakażeń HIV wśród ogółu społeczeństwa poprzez zapewnienie odpowiedniego dostępu do informacji, edukacji i usługi w zakresie profilaktyki HIV/AIDS.

Cele szczegółowe to:

  • wzrost poziomu wiedzy nt. HIV i AIDS wśród ogółu społeczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży szkół ponadgimnazjalnych i gimnazjów,
  • poszerzenie oferty informacyjnej dostosowanej do potrzeb indywidualnego odbiorcy, ze szczególnym uwzględnieniem osób aktywnych seksualnie,
  • usprawnienie opieki nad kobietami w wieku prokreacyjnym i w ciąży,
  • zapewnienie odpowiedniego dostępu do usług diagnostycznych w zakresie profilaktyki HIV/AIDS oraz leczenia ARV – zwiększenie dostępności do anonimowego i bezpłatnego testowania w kierunku HIV.

Grupę docelową odbiorców programu stanowił ogół społeczeństwa ze szczególnym uwzględnieniem ludzi młodych w wieku prokreacyjnym, osób aktywnych seksualnie, uczniów rożnych typów szkół oraz pracowników ochrony zdrowia, psychologów, terapeutów, pracowników oświaty.

W działaniach realizowanych w ramach Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS w 2016 roku przez jednostki Państwowej Inspekcji Sanitarnej wzięło udział szacunkowo 1 077 502 osób. W ramach Programu podejmowano wiele ciekawych inicjatyw Krajowego Centrum ds. AIDS skierowanych do populacji szczególnie narażonych na ryzyko zakażenia. Pracownicy pionu oświaty zdrowotnej i promocji zdrowia prowadzili działania z zakresu profilaktyki HIV/AIDS dla różnych grup docelowych, odpowiednio na poziomie wojewódzkim i lokalnym przez WSSE i PSSE. Działania te polegały na organizowaniu społecznych kampanii oraz rozpowszechnianiu materiałów edukacyjnych.

W ramach realizacji głównych założeń programowych w 2016 roku promowano publiczne kampanie edukacyjne, takie jak:

  • „Jeden test. Dwa życia. Zrób test na HIV. Dla siebie i swojego dziecka” - kampania kierowana była do kobiet w wieku prokreacyjnym, które nie odnoszą ryzyka zakażenia HIV do siebie, a także do tych lekarzy ginekologów, którzy niechętnie kierują swoje pacjentki na badania w kierunku HIV. Celem działań było zmniejszenie liczby zakażeń wirusem HIV wśród nowo narodzonych dzieci oraz zwiększenie świadomości społeczeństwa na temat wykonywania testów w kierunku HIV.
  • „Coś Was łączy? Zrób test na HIV” - głównym celem kampanii było umożliwienie bezpłatnego i anonimowego wykonania testu diagnostycznego w kierunku HIV wśród jak największej liczby osób. Ponadto kampania miała za zadanie przekonanie młodych Polaków, że zakażenie HIV to wciąż aktualny problem oraz upowszechnienie informacji na temat HIV/AIDS i sposobów zmniejszania ryzyka zakażenia.
  • „HIVokryzja. Wyleczmy się” - przekaz kampanii kierowany był do osób zdrowych, a nie zakażonych wirusem HIV. Zadaniem kampanii była eliminacja uprzedzeń związanych z potencjalnymi grupami objętymi problematyką HIV i AIDS.

Ponadto wojewódzkie i powiatowe stacje sanitarno-epidemiologiczne w ramach realizacji celów Programu prowadziły działalność informacyjno-edukacyjną wraz z dystrybucją bezpłatnych materiałów wydawanych przez Krajowe Centrum ds. AIDS.

Wśród publikacji udostępnianych w 2016 roku znajdowały się takie pozycje jak:

  • „To warto wiedzieć o HIV i AIDS” zawierającą informacje na temat, czym jest zakażenie HIV i choroba AIDS, jak przenosi się wirus i jak zapobiec zakażeniu oraz w jaki sposób wykonać test w kierunku HIV,
  • „Zakażenia przenoszone drogą płciową, czyli jak dbać o zdrowie” publikacja stanowiąca cenne źródło informacji na temat najczęściej występujących chorób przenoszonych drogą płciową należących do grupy najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka zakażenia HIV,
  • „Postępowanie po zawodowej ekspozycji na materiał potencjalnie zakaźny (HIV/HBV/HCV)„ zawierającą informacje, kiedy może dojść do zakażenia i jak należy postępować przy podejrzeniu zakażenia HBV, HCV i HIV podczas ekspozycji zawodowej.

Wzmocnieniem realizacji zadań programowych były coroczne obchody Światowego Dnia Walki z AIDS. W ramach wydarzenia podejmowano różnego rodzaju aktywności np.: upowszechniano informacje w mediach, inicjowano i wspierano działania w placówkach oświatowo-wychowawczych, jak również organizowano konferencje, happeningi oraz punkty informacyjno-edukacyjne z materiałami edukacyjnymi o tematyce HIV/AIDS. Ponadto pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej mieli możliwość wzięcia udziału w XXIII Konferencji „Człowiek żyjący z HIV w rodzinie i społeczeństwie” organizowanej przez Polską Fundację Pomocy Humanitarnej „Res Humanae” we współpracy z Krajowym Centrum ds. AIDS. Celem konferencji było podsumowanie efektów pracy i omówienie nowych wyzwań w obszarze zapobiegania zakażeniom HIV/AIDS.

Profilaktyka wad postawy

Ogólnopolskie badanie obciążenia uczniów ciężarem tornistrów.

Państwowa Inspekcja Sanitarna przeprowadziła w 2016 roku w szkołach podstawowych oraz gimnazjach ogólnopolskie badanie obciążenia uczniów ciężarem tornistrów. Badaniu zostali poddani uczniowie ze wszystkich klas zarówno w szkołach podstawowych, jaki i gimnazjach. Analiza zgromadzonych danych przedstawia skalę problemu w badanej grupie wiekowej na bardzo wysokiej próbie liczącej 114 238 uczniów. Badanie ważenia plecaków przeprowadzono we wszystkich województwach w Polsce, w 329 powiatach, w 338 szkołach podstawowych oraz w 340 gimnazjach. Ilość przebadanych uczniów oraz liczba uczestniczących powiatów pozwala stwierdzić, że jest to największe tego typu badanie przeprowadzone dotychczas w Polsce.

Badaniem zostało objętych 73 676 uczniów klas I-VI ze szkół podstawowych oraz 40 562 uczniów z klas I-III z gimnazjum. Problem nadmiernego obciążenia tornistrów najbardziej widoczny jest w klasach I-III. Z uzyskanych danych wynika, że 58%, czyli 22 010 uczniów klas I-III w Polsce nosi plecaki przekraczające 10% masy ciała. Natomiast, aż 17%, czyli 6 362 uczniów nosi plecaki przekraczające 15% masy ciała.

Średnia waga plecaka wszystkich uczniów klas I-III szkół podstawowych wynosi 3,1 kg. Plecaki dziewcząt i chłopców ważą średnio tyle samo. Najcięższy plecak ważył 11 kg i należał do chłopca z II klasy, u którego waga tornistra stanowiła aż 50% masy ciała.

Największy problem nadmiernego obciążenia tornistrów stwierdzono w klasach I gdzie odnotowano, że 65% uczniów nosi plecaki przekraczające 10% masy ciała, a 21% uczniów – przekraczające 15% masy ciała. Mniejszy problem nadmiernego obciążenia tornistrów stwierdzono u uczniów ze szkół gimnazjalnych. 22% uczniów spośród przebadanych gimnazjalistów nosiło tornistry, których waga przekraczała 10% masy ich ciała, w tym częściej występowała ona wśród młodszych, niż starszych uczestników badania.

Wady postawy stanowią jeden z najczęściej występujących problemów zdrowotnych wśród dzieci. Uzyskane wyniki badania wskazują jednoznacznie na duży problem nadmiernego obciążenia tornistrów w grupie dzieci młodszych. Wprowadzenie długotrwałego programu edukacyjnego w szkołach, w grupie uczniów, wśród których problem nadmiernego obciążenia tornistrów jest największy, daje możliwość skutecznej profilaktyki i leczenia. Ze względu na wzrost ryzyka poważnych schorzeń ortopedycznych i neurologicznych, Główny Inspektorat Sanitarny podjął działania edukacyjne z obszaru profilaktyki wad postawy. Wstępem do zaplanowanych działań była konferencja prasowa poświęcona prezentacji powyższych wyników wraz z przedstawieniem planowanych działań profilaktycznych w tym realizację we współpracy z Fundacją Rosa oraz Fundacją Sensoria projektu „Lekki Tornister”, którego głównym celem jest profilaktyka wad postawy skierowana do uczniów klas 0–III szkół.