Jakość wody przeznaczonej do spożycia

Wstęp

Woda jest niezbędna do utrzymania życia i musi być dostępna w zadowalającej ilości dla wszystkich konsumentów, dlatego też należy zawsze podejmować działania, aby uzyskiwać i utrzymywać najwyższą jej jakość.

Podstawowym kryterium, jakie powinna spełniać woda do spożycia jest to, aby była ona bezpieczna dla zdrowia, a woda jest bezpieczna dla zdrowia ludzkiego, jeżeli jest wolna od mikroorganizmów chorobotwórczych i pasożytów w liczbie stanowiącej potencjalne zagrożenie dla zdrowia ludzkiego, wszelkich substancji w stężeniach stanowiących potencjalne zagrożenie dla zdrowia ludzkiego oraz nie wskazuje agresywnych właściwości korozyjnych.

Nadzór nad jakością wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi sprawowany jest przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej na podstawie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2015 r. poz. 1412 z późn. zm.) jak również na podstawie:

  • ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2017 r. poz. 328),
  • rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. poz. 1989).

Jakość wody przeznaczonej do spożycia powinna odpowiadać wymaganiom określonym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zakres badań obejmuje zarówno badania mikrobiologiczne, fizykochemiczne, organoleptyczne oraz badania stężeń promieniotwórczości w wodzie. Badania jakości wody do spożycia wykonują laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub inne laboratoria o udokumentowanym systemie jakości badań zatwierdzonym przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, stosownie do ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.

Podstawą zapewnienia konsumentom bezpiecznej wody do spożycia stanowią zarówno badania realizowane w ramach nadzoru organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej, jak i badania wykonywane przez producentów wody w ramach kontroli wewnętrznej. Producenci wody przeprowadzali badania jakości wody w ramach kontroli wewnętrznej na podstawie uzgodnionych z organami Państwowej Inspekcji Sanitarnej harmonogramów pobierania próbek wody, zgodnie z częstotliwością i zakresie określonym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Sprawozdania z powyższych badań były na bieżąco przekazywane organom Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Natomiast organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej weryfikowały terminowość ich przekazywania, analizowały wyniki badań jakości wody, w wyniku których określały przydatność wody do spożycia, oraz w sytuacji gdy woda nie odpowiadała wymaganiom rozporządzenia Ministra Zdrowia, monitorowały wywiązywanie się producentów wody z realizacji harmonogramów działań naprawczych.

W przypadku przekroczeń dopuszczalnych parametrów mikrobiologicznych lub fizykochemicznych producenci wody mieli obowiązek podjęcia działań naprawczych w celu poprawy jakości wody. Każdorazowo po stwierdzeniu że jakość uległa zmianie i odbiega od wymagań określonych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia, formułowane były komunikaty o jakości wody o zasadach użytkowania wody do spożycia. Komunikaty przekazywane były właściwym samorządom odpowiedzialnym za zbiorowe zaopatrzenie w wodę do spożycia w celu podania ich do publicznej wiadomości konsumentów, a także umieszczane są na stronach internetowych właściwych stacji sanitarno-epidemiologicznych.

Zaopatrzenie ludności w wodę

Woda wykorzystywana do zbiorowego zaopatrzenia ludności w 2015 r. w 71,7% pochodziła z ujęć podziemnych i w 28,3% z ujęć powierzchniowych. W 2009 r. powyższe proporcje kształtowały się odpowiednio: 68,5% i 31,5%, w 2010 r. – 69,1% i 30,9%, 2011 r. – 69,9% i 30,1%, w 2012 r. – 70,4% i 29,6%, w 2013 r. – 71,1% i 28,9%, a w 2014 r. – 71,2% i 28,8%. W latach 2009 – 2014 obserwuje się nieznaczną, lecz stałą tendencję wzrostową do wykorzystywania wody z ujęć podziemnych, która w 2015 r. kształtuje się na podobnym poziomie w porównaniu do roku ubiegłego. Z ujęć powierzchniowych najczęściej wodę pobierają duże wodociągi, które zaopatrują największe aglomeracje miejskie i przemysłowe. Należy w tym miejscu zauważyć, że ogólny pobór wody na cele zaopatrzenia w wodę w Polsce w kolejnych latach stopniowo malał: w 2008 r. wynosił 2 103,5 hm³, w 2009 r. – 2 067,3 hm3, w 2010 r. – 2 062,4 hm3, w 2011 r. spadł do 2 033,0 hm3, w 2012 r. wynosił 2 036,1 hm3, w 2013 r. wynosił 1 991,3 hm3, w 2014 r. odnotowano pobór w ilości 1 988,1 hm3, natomiast w 2015 r. pobór wody na cele eksploatacji sieci wodociągowej nieznacznie wzrósł do poziomu 2 047,4 hm3. Od roku 2000 pobór wody na cele zbiorowego zaopatrzenia ludności w Polsce zmniejszył się o 302,6 hm3 1. Wprowadzenie wodomierzy oraz podwyżki cen wody, jak również wzrost wiedzy społeczeństwa w obszarze codziennego oszczędzania wody są przyczyną stałego zmniejszania poboru wody do celów zbiorowego zaopatrzenia.

Tabela 14. Pobór wody na potrzeby eksploatacji sieci wodociągowej w hektometrach sześciennych [hm3]

  2000 2005 2007 2008 2009 2010 2013 2014 2015
w. powierzchniowe 868,5 683,8 657,8 662,1 649,1 637 575,4 572,2 579,2
w. podziemne 1481,5 1421,4 1427,8 1441,4 1418,2 1425,4 1415,9 1415,9 1468,3
Suma 2350 2105,2 2085,6 2103,5 2067,3 2062,4 1991,3 1988,1 2047,4

Źródło: Ochrona Środowiska 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 20161

Wykres 17. Pobór wody z podziałem na wody powierzchniowe i podziemne w latach 2000-2015

Źródło: Ochrona Środowiska 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 20161

Wykres 18. Ogólny pobór wody na potrzeby eksploatacji sieci wodociągowej w latach 2000-2015

Źródło: Ochrona Środowiska 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 20161

1 Ochrona Środowiska 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016; http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2016,1,17.html

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, woda jest w pełni bezpieczna dla zdrowia jeśli spełnia określone w nim wymagania. Przekroczenie parametrów określonych w rozporządzeniu wymaga każdorazowo dokonania oceny zagrożeń i oszacowania ryzyka wystąpienia potencjalnych zdarzeń niebezpiecznych dla zdrowia konsumentów oraz określenia przydatności wody do spożycia. Ocena jakości wody jest sporządzana osobno dla każdego wodociągu.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, zaopatrzenie w wodę jest zadaniem własnym gminy. Zadanie to zostało również wskazane w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 446, z późn. zm.), zgodnie z którym zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy, doprecyzowując jednocześnie, iż obejmuje kwestie dotyczące wodociągów i prowadzenia zbiorowego zaopatrzenia w wodę. Przepisy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków regulują również zaopatrzenie w wodę dostarczaną przez przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne i podmioty prowadzące tego typu działalność.

Struktura wodociągów w 2016 r. została przedstawiona w tabeli nr 15.

Tabela 15. Struktura wodociągów w 2016 r.

Wodociągi o produkcji [m3/d] Liczba urządzeń dostarczających wodę Liczba ludności zaopatrywanej
łącznie odpowiadającą wymaganiom2 łącznie odpowiadającą wymaganiom
≤100 3 560 3 464 1 671,463 1 648,770
101 – 1 000 4 227 4 179 10 185,157 10 099,709
1 001 – 10 000 646 638 11 952,772 11 822,962
10 001 – 100 000 58 58 8 966,181 8 966,181
>100000 4 4 3 318,000 3 318,000
SUMA 8 495 8 343 36 093,573 35 855,629

Źródło: opracowanie własne (GIS)

2 Liczba obiektów, które odpowiadają (w tym warunkowo odpowiadają) wymaganiom rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi na podstawie oceny jakości wody produkowanej przez urządzenia dostarczające wodę z uwzględnieniem szacowania ryzyka zdrowotnego.

W roku sprawozdawczym organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej skontrolowały 8 472 wodociągi co stanowi 99,7% wszystkich wodociągów. W roku 2016 funkcjonowało 8 495 wodociągów zaopatrujących w wodę około 36 mln konsumentów. Liczba wodociągów zmniejszyła się nieznacznie – w 2015 r. w ewidencji znajdowały się 8 502 wodociągi, tj. o 7 więcej niż w 2016 r. w porównaniu do roku sprawozdawczego 2015, liczba wodociągów o najmniejszej dobowej produkcji poniżej 100 m3/d zmalała o 77 obiektów, na rzecz wodociągów o produkcji powyżej 101 m3/d. Liczba wodociągów o produkcji 101-1 000 m3/d zwiększyła się o 70 obiektów, o produkcji 1 001-10 000 m3/d wzrosła o 4 wodociągi, natomiast o produkcji 10 001-100 000 m3/d zmniejszyła się o 3 wodociągi. Ponadto w kategorii wodociągów o produkcji powyżej 100 001 m3/d zewidencjonowano o jeden obiekt mniej. Pomimo, iż liczba małych wodociągów maleje to poważnym problemem w procesie zbiorowego zaopatrzenia w wodę jest nadal nadmierne rozproszenie przedsiębiorstw. Małe wodociągi, czyli produkujące poniżej 1 000 m3/d wody na dobę stanowią 92% wszystkich przedsiębiorstw i zaopatrują około 11,8 mln ludności, co stanowi 33% całej zaopatrywanej w wodę ludności. Zależności te przedstawiono na rysunku nr 2.

Rysunek 2. Liczba wodociągów produkujących wodę przeznaczoną do spożycia w stosunku do zaopatrywanej ludności w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

W związku z koniecznością wypełnienia zaleceń Komisji Europejskiej dotyczących zwrócenia szczególnej uwagi na bezpieczeństwo zdrowotne wody w małych wodociągach, istotnym jest rozważenie zasadności podążania w kierunku ich konsolidacji, tak aby mogły one podołać wymaganiom europejskim w zakresie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.

Centralizacja podmiotów produkujących wodę w niewielkich ilościach jest kluczowa z uwagi na umożliwienie wprowadzenia bardziej zaawansowanych procesów technologicznych, pozyskania specjalistów w zakresie technologii wody, a także umożliwienie przeznaczenia większych środków finansowych na renowacje i wymianę sieci wodociągowych dla podmiotów o małej wydajności, która wpłynęłaby znacznie na poprawę bezpieczeństwa zdrowotnego wody w małych wodociągach.

Oprócz przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, czyli podmiotów obejmujących zakresem swojej działalności zbiorowe zaopatrzenie w wodę, istnieją również inne podmioty, jak np. szpitale, szkoły i domy pomocy społecznej posiadające własne ujęcia, które produkują wodę na potrzeby własne. W ewidencji stacji sanitarno-epidemiologicznych w roku 2016 znajdowało się 2 851 tego typu podmiotów. Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. skontrolowały 2 540, co oznacza, że około 89% obiektów zostało skontrolowanych. Dla porównania: w 2015 r. w ewidencji znajdowało się 2 650 obiektów posiadających własne ujęcia, w 2014 r. – 2 788, w 2013 r. – 2 718, w 2012 r. – 2 675, w 2011 r. – 2 590, a w 2010 r. – 2 858 podmiotów.

W Polsce około 36 mln ludności jest zaopatrywanych w wodę ze zbiorowego systemu zaopatrzenia w wodę do spożycia, natomiast pozostała część zaopatruje się w wodę pochodzącą z indywidualnych ujęć np. z przydomowych studni.

Wykres 19. Struktura podziału zbiorowego zaopatrzenia w zależności od produkcji wody w 2016 r. dla wodociągów

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 20. Struktura podziału ludności w zależności od produkcji wody w 2016 r. (opracowanie własne)

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 21. Struktura podziału zbiorowego zaopatrzenia i zaopatrywanej ludności w wodę w zależności od produkcji wody w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 22. Liczba podmiotów posiadających własne ujęcia w latach 2010 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 23. Liczba urządzeń produkujących wodę w latach 2009 – 2016

Źródło: opracowanie własne (GIS)

W 2016 r. około 99% ludności miało dostęp do wody pochodzącej z zaopatrzenia zbiorowego, o jakości zgodnej z wymaganiami określonymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Pozostałe 1% miało dostęp do wody warunkowo dopuszczonej do spożycia lub na podstawie czasowych odstępstw wydanych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Według ewidencji organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej, małych wodociągów (produkujących poniżej 100 m3 wody/dobę) w rozpatrywanym okresie było 3 560 (w tym skontrolowanych – 3 540, co stanowi 99,4%). Wśród nich 3 464 dostarczało wodę zgodną z wymaganiami, co stanowi 97,8% wszystkich skontrolowanych. Wodociągów produkujących od 101 do 1 000 m3 wody/dobę zarejestrowano 4 227 (w tym skontrolowanych – 4 224; 99,9%). Wśród tej grupy 4 179 (98,9%) dostarczało wodę spełniającą wymagania określone w ww. rozporządzeniu. Wodociągów produkujących od 1 001 do 10 000 m3 wody/dobę było 646 (skontrolowanych 100%). Woda przez nie dostarczana odpowiadała wymaganiom w 98,7% (638 wodociągów). Wodociągów produkujących od 10 001 do 100 000 m3 wody/dobę było 58 (skontrolowanych 100%). Woda przez nie dostarczana odpowiadała wymaganiom w 100%. Natomiast 4 największe wodociągi, produkujące powyżej 100 000 m3/dobę dostarczały wodę do spożycia w 100% zgodną z wymaganiami. Dane dotyczące ludności zaopatrywanej w wodę odpowiadającą wymaganiom przedstawiono w tabeli 15 i na wykresie 24.

Przedmiotem kontroli prowadzonych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej był również stan techniczny infrastruktury wodociągowej. Producentom wody zwracano uwagę na odpowiedzialność za jakość dostarczanej wody oraz konieczność sprawdzania jej jakości po pracach remontowych, wymianach złóż, po usunięciu awarii oraz po dłuższych przerwach w dostawie energii elektrycznej.

Producenci wody oraz organy samorządowe w miarę możliwości finansowych oraz w oparciu o środki pozyskiwane z funduszy europejskich, modernizują istniejącą infrastrukturę wodociągową oraz realizują nowe inwestycje, mające na celu poprawę sytuacji w zakresie zbiorowego zaopatrzenia w wodę. W wielu miejscowościach prowadzone były prace związane z przebudową stacji uzdatniania wody, tj.: wymiana urządzeń technologicznych, pomp głębinowych i armatury oraz przeprowadzono remonty budynków hydroforni.

Wykres 24. Struktura wodociągów w 2016 r. z podziałem na wodociągi w ewidencji, skontrolowane przez organy PIS i spełniające wymagania dotyczące jakości wody do spożycia

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Laboratoria wykonujące badania jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi

Zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków badania pobranych próbek wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi mogą wykonywać laboratoria Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub inne laboratoria o udokumentowanym systemie jakości prowadzonych badań wody, zatwierdzonym przez Państwową Inspekcję Sanitarną.

Wszystkie laboratoria wykonujące badania jakości wody muszą posiadać aktualne zatwierdzenie do badania wody dokonywane przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w minimalnym zakresie określonym w § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie wymagań jakim powinna odpowiadać woda przeznaczona do spożycia przez ludzi. Przepis stanowi, iż zatwierdzenie systemu jakości prowadzonych badań jest dokonywane każdego roku przez właściwego powiatowego lub właściwego granicznego inspektora sanitarnego w ramach prowadzenia nadzoru nad laboratoriami wykonującymi badania wody, na podstawie wniosku zawierającego:

  • zaświadczenia potwierdzające przeszkolenie przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej osób pobierających próbki wody do badań albo certyfikat laboratorium w zakresie pobierania próbek wody,
  • wykaz badań prowadzonych przez laboratorium oraz charakterystyki metod badawczych,
  • dokumenty potwierdzające udział laboratorium w badaniach biegłości,
  • zestawienia wyników i ocen badań biegłości, wykonywanych nie wcześniej niż 4 lata przed dniem złożenia wniosku o zatwierdzenie systemu jakości prowadzonych badań.

Tabela 16. Liczba czynnych w 2016 r. powiatowych i wojewódzkich laboratoriów organów Państwowej Inspekcji Sanitarne

Województwo Liczba laboratoriów Suma
powiatowych wojewódzkich
dolnośląskie 10 1 11
kujawsko-pomorskie 6 1 7
lubelskie 5 1 6
lubuskie 1 1 2
łódzkie 5 1 6
małopolskie 0 3 3
mazowieckie 5 1 6
opolskie 3 0 3
podkarpackie 8 4 12
podlaskie 2 1 3
pomorskie 6 1 7
śląskie 10 2 12
świętokrzyskie 5 1 6
warmińsko-mazurskie 3 3 6
wielkopolskie 4 1 5
zachodniopomorskie 0 4 4
POLSKA 73 26 99

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 25. Liczba powiatowych i wojewódzkich laboratoriów organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej wykonujących badania wody do spożycia w 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

W ramach kontroli przeprowadzonych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w roku 2016 wykonano ponad 43 tys. badań wody.

Tabela 17. Liczba badań wykonanych w ramach kontroli organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r.

Województwo Liczba badań
dolnośląskie 2215
kujawsko-pomorskie 2629
lubelskie 2297
lubuskie 1931
łódzkie 3586
małopolskie 3156
mazowieckie 4929
opolskie 1641
podkarpackie 1923
podlaskie 1133
pomorskie 1700
śląskie 3916
świętokrzyskie 1399
warmińsko-mazurskie 2850
wielkopolskie 5375
zachodniopomorskie 3218
POLSKA 43898

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Wykres 26. Liczba badań wykonanych w ramach kontroli organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej 2016 r.

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Rysunek 3. Lokalizacja laboratoriów organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej

Żródło: opracowanie własne (GIS)

Analiza przekroczeń wskaźników mikrobiologicznych w odniesieniu do załącznika nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia

Woda jest niezbędna do utrzymania życia, powinna być właściwej jakości i powinna być dostępna w odpowiedniej ilości dla wszystkich konsumentów. W celu stwierdzenia, że woda jest bezpieczna dla zdrowia ludzkiego, badania wody prowadzone są metodami i w zakresie określonym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Występowanie w wodzie mikroorganizmów, takich jak Escherichia coli i enterokoki (paciorkowce kałowe), bytujących zwykle w odchodach ludzi i zwierząt stałocieplnych wskazuje na zanieczyszczenia typu kałowego. Stanowią one swoisty wskaźnik zanieczyszczenia mikrobiologicznego wody i ich obecność w wodzie wiąże się z koniecznością podjęcia natychmiastowych działań naprawczych.

Pogorszenia jakości wody w zakresie mikrobiologicznym były spowodowane głównie awariami urządzeń, przeciekami na sieci, brakiem właściwej dezynfekcji po dokonanej konserwacji, złym stanem technicznym instalacji wewnętrznej, małym rozbiorem wody, brakiem regularnego płukania sieci, co mogło być skutkiem wtórnego zanieczyszczenia w związku z odkładaniem się w przewodach związków żelaza i manganu. W niektórych przypadkach nie udało się ustalić bezpośredniej przyczyny niewłaściwej jakości bakteriologicznej wody w systemie dystrybucji.

W wodociągach, w których stwierdzono niewłaściwą jakość wody, administratorzy przede wszystkim zwiększali częstotliwość poboru próbek wody w ramach kontroli wewnętrznej. W zależności od wyników badań podejmowano działania naprawcze takie jak:

  • płukanie i/lub dezynfekowanie odcinków sieci wodociągowej oraz urządzeń uzdatniających,
  • intensyfikowanie płukania złóż filtracyjnych lub ich wymianę.

Analiza przekroczeń parametrów z załącznika nr 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia

Załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi szczegółowo określa dopuszczalne stężenia parametrów chemicznych o istotnym i bezpośrednim znaczeniu dla bezpieczeństwa zdrowotnego konsumentów. W przypadku gdy woda nie spełnia wymagań określonych w załączniku nr 2 do rozporządzenia, z wyłączeniem wymagań określonych dla bromianów i ołowiu, i nie jest możliwe przywrócenie jej jakości do stanu wymaganego przepisami rozporządzenia w terminie 30 dni, podmioty prowadzące zbiorowe zaopatrzenie w wodę przeznaczoną do spożycia mogą wystąpić o zgodę na odstępstwo od tych wymagań. Udzielenie zgody jest dopuszczalne wyłącznie, jeżeli nie będzie stanowić potencjalnego zagrożenia dla zdrowia ludzkiego, a zaopatrzenie w wodę o właściwej jakości nie będzie mogło być zrealizowane za pomocą innych środków. Wniosek o zgodę na odstępstwo składany do właściwego państwowego inspektora sanitarnego zawiera szereg niezbędnych do oceny zasadności wydania zgody danych, tj. wskazanie przyczyn występowania w wodzie dopuszczalnych przekroczeń parametrów, określenie działań podejmowanych przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne w celu uzyskania poprawy jakości wody, określenie obszaru zaopatrzenia w wodę i liczby ludności zaopatrywanej w wodę, określenie harmonogramu działań naprawczych oraz działań sprawdzających efektywność procesów naprawczych. Wszystko to ma na celu umożliwienie podmiotom produkującym wodę stopniowe doprowadzanie wody do właściwej jakości. Naczelnym zadaniem w tym postępowaniu jest ochrona ludzi przed potencjalnymi negatywnymi skutkami zdrowotnymi, które mogłyby wystąpić wskutek spożywania wody o nieodpowiedniej jakości.

Takie postępowanie wymaga indywidualnej oceny w każdym przypadku i zależy od:

  • rodzaju substancji i jej specyficznych właściwości toksykologicznych,
  • stężenia i stopnia przekroczenia stężenia dopuszczalnego,
  • czasu ekspozycji na zwiększone stężenie danej substancji w wodzie przeznaczonej do spożycia,
  • oceny narażenia populacji na daną substancję z innych źródeł,
  • oceny współistniejącego narażenia na inne substancje toksyczne, zwłaszcza za pośrednictwem wody przeznaczonej do spożycia.

Po spełnieniu ww. wymagań właściwy państwowy powiatowy lub państwowy graniczny inspektor sanitarny wydaje decyzję wyrażającą zgodę na odstępstwo, określając maksymalną wartość parametru, na jaką pozwala odstępstwo, termin obowiązywania zgody oraz warunki, jakie mają być spełnione w trakcie obowiązywania zgody na odstępstwo z uwzględnieniem bezpieczeństwa zdrowotnego konsumentów.

W roku 2016 organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, na podstawie § 21 i § 25 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, udzieliły jednego odstępstwa od dopuszczalnego stężenia boru w wodzie do spożycia dla wodociągu z woj. zachodniopomorskiego.

Jednocześnie, zgodnie z interpretacją Komisji Europejskiej art. 9 Dyrektywy Rady 98/83/WE z dnia 3 listopada 1998 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. Urz. UE L 330 z 05.12.1998), Państwa Członkowskie mogły wydać odstępstwa od wartości parametrycznych przedstawionych w załączniku nr i część B dla danej strefy zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi, na okres maksymalnie dziewięciu lat (maksymalnie 3 lata na pierwsze, maksymalnie 3 lata na drugie i maksymalnie 3 lata na trzecie odstępstwo). Terminy liczenia tych odstępstw rozpoczynały się z chwilą przystąpienia danego kraju do Unii Europejskiej (zatem dla Polski od roku 2004). Komisja Europejska poinformowała, iż w przypadku Państw Członkowskich, które przystąpiły do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r., okres możliwych do wydawania odstępstw został zakończony oraz że Komisja Europejska nie wyda pozytywnej opinii w sprawie uzyskania trzeciej zgody na odstępstwo zgodnie z art. 9 ust. 2 (regulacja implementowana do prawodawstwa polskiego § 28 ust. 3-4 uchylonego w dniu 28.11.2015 r. rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 29 marca 2007 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi). Zatem standardowo czas, w którym możliwe było zgłoszenie wniosku o zgodę na odstępstwo dla Państw Członkowskich, które weszły do Unii Europejskiej w maju 2004 r. dla pierwszego odstępstwa upłynął w maju 2007 r., dla drugiego odstępstwa upłynął w maju 2010 r., a dla trzeciego odstępstwa upłynął w maju 2013 r.

Równocześnie, zgodnie z interpretacją Komisji możliwe jest, w wyjątkowych okolicznościach, aby Państwo Członkowskie zwróciło się do Komisji o przyznanie odstępstwa.

Wskazane okoliczności dotyczą:

  • przypadku utworzenia nowej strefy zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia,
  • stref zaopatrzenia, które na dzień przystąpienia do Unii Europejskiej wykazywały zgodność parametrów jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi;
  • przypadku ustanowienia wartości dla nowych parametrów lub nowych wartości dla parametrów obowiązujących

– co zostało ujęte w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.

Analiza przekroczeń wybranych parametrów z załącznika nr 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia

Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi wskazuje w załączniku nr 3 do rozporządzenia dodatkowe wymagania mikrobiologiczne, organoleptyczne, fizykochemiczne oraz radiologiczne, jakim powinna odpowiadać woda przeznaczona do spożycia przez ludzi.

Ryzyko zdrowotne spowodowane związkami chemicznymi zawartymi w wodzie do spożycia różni się od zagrożenia spowodowanego zanieczyszczeniami mikrobiologicznymi, głównie z uwagi na fakt, że zanieczyszczenia chemiczne na ogół nie wywołują natychmiastowych skutków. Ponadto, istnieje niewiele składników chemicznych wód, które mogą prowadzić do wystąpienia problemów zdrowotnych. Woda jest bezpieczna dla zdrowia ludzkiego jeżeli jest wolna od mikroorganizmów chorobotwórczych i pasożytów oraz wszelkich substancji w stężeniach stanowiących potencjalne zagrożenia dla zdrowia ludzkiego. Z tego określenia nie wynika, że woda ma być czysta w znaczeniu chemicznym czy organoleptycznym. Istotne jest aby była wolna od mikroorganizmów chorobotwórczych czy też substancji mogących wpływać bezpośrednio na zdrowie ludzi (parametry z załącznika nr 1 i nr 2 ww. rozporządzenia). Parametry mikrobiologiczne z załącznika nr 1 nie mogą być obecne w wodzie dopuszczonej do spożycia. W przypadku ich przekroczenia właściwy państwowy powiatowy lub graniczny inspektor sanitarny stwierdza brak przydatności wody do spożycia. W przypadku przekroczeń parametrów (związków chemicznych) z załącznika nr 2 mogących mieć bezpośredni wpływ na zdrowie, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej udzielają czasowych odstępstw od wartości określonych w rozporządzeniu. Natomiast, w sytuacji przekroczenia parametrów z załącznika nr 3B rozporządzenia Ministra Zdrowia organy PIS mają możliwość wydania warunkowego dopuszczenia wody do spożycia na okres nie dłuższy niż 30 dni w ciągu poprzedzających dwunastu miesięcy. Natomiast w sytuacji wystąpienia przekroczeń parametrów mikrobiologicznych określonych w  załączniku 3A ww. rozporządzenia przepisy nie przewidują możliwości udzielenia przez organy PIS zgód na warunkowe spożycia wody.

Najczęstsze przekroczenia wartości parametrów jakości wody do spożycia dostarczanej w ramach zbiorowego zaopatrzenia występują dla parametrów tj.: mętność, barwa, żelazo, mangan, bakterie grupy coli i amoniak. Przekroczenia te stwierdzane są najczęściej w przypadku wodociągów o małej dobowej produkcji wody, które zaopatrują stosunkowo duży odsetek ludności w Polsce oraz w ww. innych podmiotach. Są to parametry z grupy tzw. parametrów wskaźnikowych, które są ważnym wskaźnikiem potencjalnej obecności zanieczyszczeń, które mogłyby mieć wpływ na zdrowie i były skutkiem najczęściej wtórnego zanieczyszczenia wody oraz mogą sygnalizować zmiany w jakości wody ujmowanej, nieprawidłowości w procesie uzdatniania lub wskazują na tendencję do tworzenia się ubocznych produktów w procesach dezynfekcji.

W związku z przypadkami zbyt długotrwałego dostarczania konsumentom wody o parametrach przekraczających dopuszczalne wartości (nawet 47 miesięcy od stwierdzenia pogorszenia się jakości wody) przyjęto regulację, zgodnie z którą organy PIS mogą przyznać warunkową przydatność wody do spożycia w zakresie wymagań jakości wody w odniesieniu do parametrów organoleptycznych i fizykochemicznych z załącznika 3B rozporządzenia Ministra Zdrowia na okres nie dłuższy niż 30 dni w ciągu poprzedzających dwunastu miesięcy. Natomiast w sytuacji wystąpienia przekroczeń parametrów mikrobiologicznych określonych w załączniku 3A ww. rozporządzenia przepisy nie przewidują możliwości udzielenia przez organy PIS zgód na warunkowe spożycia wody. Podyktowane to zostało względami bezpieczeństwa zdrowotnego. Długotrwałe przekroczenia parametrów wskaźnikowych zostały negatywnie ocenione przez Najwyższą Izbę Kontroli w sprawozdaniu z wyników kontroli P/16/045 Ochrona jakości wód ujmowanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi.

W chwili obecnej stwierdzenie przez organy PIS przekroczeń dopuszczalnych wartości parametrów mikrobiologicznych z załącznika 3A rozporządzenia Ministra Zdrowia popartych sprawozdaniami z badań wody, a także utrzymywanie się przekroczeń parametrów fizykochemicznych i organoleptycznych w wodzie ponad 30 dni, jest podstawą do stwierdzenia braku jej przydatności do spożycia oraz uruchomienia procedury zapewnienia przez podmiot dostarczający wodę konsumentom wody dobrej jakości z innego, zastępczego źródła (woda butelkowana, cysterny, przełączenie na zasilenia z innego ujęcia wody), jak również zastosowania przepisu § 1 ust. 2 pkt. 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r., zgodnie z którym istnieje możliwość wykorzystania kwestionowanej wody do celów innych niż do picia (np. woda nadaje się do celów sanitarnych (tj. WC)), jeśli właściwy państwowy inspektor sanitarny po przeprowadzeniu analizy ryzyka stwierdzi, że jej jakość nie ma wpływu na zdrowie konsumentów.

Przekroczenia najwyższych dopuszczalnych wartości określonych dla parametrów mikrobiologicznych jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w większości wodociągów publicznych/indywidualnych ujęć wody występowały okresowo. W wyniku podjętych przez przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne/producentów wody działań naprawczych polegających głównie na przeprowadzeniu zabiegów dezynfekcji i płukania studni ujęć wody oraz urządzeń i sieci wodociągowych uzyskiwano odpowiednią jakość wody pod względem mikrobiologicznym lub znaczną poprawę jakości wody.

Przyczyną nieodpowiedniej jakości wody było:

  • zastosowanie wadliwej technologii, m.in. uzdatniania wody, szczególnie na obszarach wiejskich pozbawionych kanalizacji,
  • niewłaściwa eksploatacja i konserwacja urządzeń/obiektów służących do zaopatrzenia w wodę oraz brak ich okresowych przeglądów i modernizacji,
  • wieloletnie zapóźnienia w rozwoju sieci kanalizacyjnej,
  • niedostateczny nadzór nad prawidłowym odprowadzaniem ścieków,
  • brak odpowiednich stref ochrony ujęć wody, który przyczynił się do niewystarczającej ochrony zasobów wód podziemnych.

Substancje promieniotwórcze w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi

Polska implementowała przepisy dyrektywy Rady 2013/51/Euratom z dnia 22 października 2013 r. określającej wymogi dotyczące ochrony zdrowia ludności w odniesieniu do substancji promieniotwórczych w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. poz. 1989).

Zgodnie z definicją zawartą w § 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi wstępny monitoring substancji promieniotwórczych jest pierwszym badaniem poziomu stężenia substancji promieniotwórczych i ich przekroczeń przeprowadzanym we wszystkich istniejących oraz w nowo tworzonych ujęciach wody pod kątem występowania radonu, izotopów radu: Ra-226 i Ra-228 oraz trytu.

W celu określenia rozmiaru i charakteru prawdopodobnego narażenia na substancje promieniotwórcze w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi producenci wody wykonują wstępny monitoring substancji promieniotwórczych nie później niż do 28 listopada 2017 r. W 2016 r. zostały wykonane przez producentów wody pierwsze badania poziomu stężenia substancji promieniotwórczych.

Badanie ciepłej wody w kierunku obecności bakterii z rodzaju Legionella sp.

W związku z zagrożeniami, jakie niesie za sobą występowanie bakterii z rodzaju Legionella w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi, obowiązujące do dnia 28.11.2015 r. rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w załączniku nr 1D, wprowadzało obowiązek badania „ciepłej” wody w kierunku występowania bakterii z rodzaju Legionella sp. w budynkach zamieszkania zbiorowego oraz w zamkniętych zakładach opieki zdrowotnej. W uwadze zawartej w ww. załączniku wskazane były szczególne wymagania dla wytypowanych oddziałów zakładów opieki zdrowotnej zamkniętej, w których przebywają pacjenci o obniżonej odporności, w tym objęci leczeniem immunosupresyjnym, dla których wprowadzono przepis, iż pałeczki Legionella sp. powinny być nieobecne w próbce wody o objętości 1000 ml. Uwaga sugeruje podział oddziałów w zakładach opieki zdrowotnej m.in. na oddziały, w których przebywają pacjenci o obniżonej odporności (osoby z osłabionym układem odpornościowym w wyniku chorób tj. rak, cukrzyca oraz osoby przyjmujące leki upośledzające układ odpornościowy – po zabiegu transplantacji lub chemioterapii).

Wraz z wejściem w życie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 13 listopada 2015 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi doprecyzowano, iż badania mikrobiologiczne w kierunku wykrywania Legionelli w ciepłej wodzie należy wykonywać w budynkach zamieszkania zbiorowego i przedsiębiorstwach podmiotu wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne.

W 2016 r. organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej wykonały około 9 tys. badań ciepłej wody na obecność bakterii z rodzaju Legionella sp. Badania wykonywane były zarówno we wszystkich przedsiębiorstwach podmiotu wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne jak również w budynkach zamieszkania zbiorowego tj. np.: domy pomocy społecznej, obiekty hotelarskie oraz całodobowych placówek oświatowo-wychowawczych.

Biorąc pod uwagę powszechne zasiedlanie instalacji wodnych pałeczkami Legionella, realne zagrożenie zakażenia ludzi oraz inhalacyjny charakter zakażeń tymi bakteriami, bardzo istotne jest podejmowanie działań w celu ograniczenia ich występowania i namnażania. Działania te obejmują zarówno rozwiązania techniczne, kontrolę czynników sprzyjających rozwojowi bakterii jak i zwalczanie skażenia poprzez prowadzenie procesów dezynfekcji i czyszczenia.

Wykres 27. Liczba badań w 2016 r. w zakresie Legionella sp. dla poszczególnych województw

Źródło: opracowanie własne (GIS)

Podsumowanie

W roku 2016, podobnie jak rok wcześniej, około 99% konsumentom dostarczano wodę w ramach zbiorowego zaopatrzenia, zgodną z wymaganiami określonymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, natomiast około 1% mieszkańcom dostarczano wodę warunkowo dopuszczoną do spożycia. Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2016 r. udzieliły 1 odstępstwa na bor.

Obserwuje się wzrost świadomości konsumentów na temat wymagań, jakie powinna spełniać bezpieczna i „zdrowa” woda do spożycia. Dlatego też przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne podnoszą jakość świadczonych usług, starając się zapewnić dostarczenie produktu o jak najwyższej jakości, co znajduje odzwierciedlenie w uzyskiwanych wynikach badań wykonywanych w ramach nadzoru w skali kraju.

Przeprowadzona przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej analiza wyników kontroli oraz przyczyn zanieczyszczenia wody do spożycia wskazuje, iż konieczne jest kontynuowanie działań mających na celu polepszenie stanu sanitarno-technicznego infrastruktury wodociągowej, pełne zwodociągowanie i skanalizowanie gmin oraz usunięcie zbiorników bezodpływowych, dalsze łączenie tzw. małych wodociągów (czyli produkujących poniżej 1 000 m3 wody na dobę) w większe sieci wodociągowe, objęcie nadzorem przez samorządy właścicieli indywidualnych ujęć wody, szczególnie w zakresie zabezpieczania przyłącza do wodociągu zaworami antyskażeniowymi.

Bezpieczeństwo zdrowotne wody wymaga współpracy i udziału wielu podmiotów (organów samorządowych, przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, resortów zdrowia, środowiska i infrastruktury) i rozwiązania istotnych problemów, takich jak:

  1. sprawowanie przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej nadzoru nad wszelkiego rodzaju wodami w zakresie objętym dyrektywą 98/83/WE,
  2. objęcie skuteczną kontrolą wewnętrzną wszystkich ujęć wody do spożycia, także indywidualnych, w celu zapobiegania zagrożeniom zdrowotnym i minimalizowania ich skutków,
  3. stosowanie systemu wielobarierowości polegającego na:
    • skutecznej ochronie ujęć wody,
    • właściwym projektowaniu, budowaniu i eksploatowaniu sieci i instalacji wodociągowych,
    • stworzeniu systemu nadzorowania materiałów i wyrobów stosowanych do kontaktu z wodą do spożycia,
  4. zapewnienie właściwego funkcjonowania instalacji wewnętrznych w budynkach tak, aby nie były przyczyną wtórnego zanieczyszczenia i pogorszenia jakości wody oraz nałożenie na właścicieli instalacji obowiązku okresowej kontroli jakości rozprowadzanej wody,
  5. wypełnienie przez Rzeczpospolitą Polską zobowiązań wynikających z dyrektywy 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanym przez azotany pochodzenia rolniczego pozostającej w kompetencji ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej, w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw rolnictwa przyczyni się do ograniczenia odpływu azotu ze źródeł rolniczych, a tym samym do zwiększenia bezpieczeństwa zdrowotnego ujęć wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi,
  6. utworzenie systemu gwarantującego bezpieczeństwo zdrowotne wody poprzez:
    • stosowanie dobrych praktyk (opracowanie wytycznych, zaleceń),
    • utworzenie systemu certyfikacji pracowników, tak aby zapewnić niezbędny poziom wiedzy z zakresu zapobiegania zagrożeniom zdrowotnym.

Powyższe działania mają charakter zadań długoterminowych i przyczynią się do wzrostu bezpieczeństwa zdrowotnego konsumentów wody przeznczonej do spożycia.

Działania Inspekcji Sanitarnej w zakresie kompetencji pionu higieny komunalnej i oddziałów bezpieczeństwa wody stopniowo przyczyniają się do wzrostu poprawy bezpieczeństwa zdrowotnego wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.